Tản mạn chứng khoán: Những cơn sóng và bong bóng

Tản mạn chứng khoán: Những cơn sóng và bong bóng

Ở bất kỳ chu kỳ nào của thị trường, dù khi thăng hoa hay lúc suy yếu, ta đều có thể bắt gặp những cơn sóng cổ phiếu. Trong khi đó, bong bóng chỉ xuất hiện khi những cơn sóng bị đẩy đến mức cực đoan, vượt quá xa so với nền tảng của doanh nghiệp.

Trên sàn chứng khoán, không khó để nhận ra rằng diễn biến tăng giảm của thị giá có nhiều lúc đi lệch so với tình hình kinh doanh hiện hữu của các công ty.

Một công ty đang thua lỗ vẫn có thể chứng kiến giá cổ phiếu tăng mạnh, bởi vì khoản lỗ đó không tệ như lo ngại ban đầu của thị trường. Ngược lại, một doanh nghiệp có lợi nhuận tăng trưởng nhưng giá cổ phiếu vẫn đi xuống, bởi trước đó giới đầu tư đã đặt kỳ vọng vào những con số còn ấn tượng hơn.

Thực tế này cho thấy, trong ngắn hạn, thứ mà giá cổ phiếu phản ánh trước hết là nhận thức và kỳ vọng phổ biến hiện hành của thị trường, hơn là phản ánh song song với những gì đang diễn ra trong hoạt động của doanh nghiệp.

Và bởi suy nghĩ của con người là dễ thay đổi, giá cổ phiếu vì thế cũng mang tính thất thường. Giá biến động từng ngày, từng giờ, thậm chí từng giây, không phải vì giá trị nội tại của doanh nghiệp thay đổi liên tục, mà vì cách mà nhà đầu tư diễn giải giá trị đó thay đổi. Chính sự biến động trong tâm lý của đại chúng đã tạo nên những cơn sóng, khi lạc quan thì đẩy giá lên cao rồi lại nhanh chóng nhường chỗ cho bi quan.

Bong bóng: Trạng thái cực đoan của những cơn sóng

Những cơn sóng lớn trên thị trường thường bắt nguồn từ hai động lực chính: Tiềm năng thay đổi vượt bậc của giá trị doanh nghiệp và kỳ vọng vào lợi nhuận vượt trội của nhà đầu tư. Nghĩa là, một tương lai xa và một sự diễn giải về tương lai.

Mức giá mà nhà đầu tư sẵn sàng trả cho một cổ phiếu sẽ ngày càng cao khi họ càng lạc quan. Trong nhiều trường hợp, các mức giá đó phản ánh những kỳ vọng vượt xa thực tế và khó có thể hiện thực hóa trong một khoảng thời gian hợp lý, thậm chí, rất khó được bù đắp bằng kết quả kinh doanh trong tương lai. Đó chính là điều kiện để bong bóng cổ phiếu hình thành.

Thêm vào đó, các bong bóng được khuếch đại bởi đặc tính tự củng cố của thị trường. Khi số đông cùng lạc quan và mua vào, giá cổ phiếu tăng lên, qua đó tự xác nhận và thưởng công cho chính quyết định mua đó. Giá tăng lại nuôi dưỡng thêm lạc quan, thu hút thêm dòng tiền mới và tiếp tục đẩy giá lên cao hơn. Vòng phản hồi này có thể diễn ra trong một thời gian dài, khiến ngay cả những phân tích sai lệch cũng được tưởng thưởng trong ngắn hạn, miễn là chúng phù hợp với kỳ vọng chung của đám đông. Tuy nhiên, về lâu dài, những sai lệch ấy khó tránh khỏi việc bị điều chỉnh và thường kết thúc bằng sự đổ vỡ. Điều này cũng giống như những ngộ nhận của chúng ta về một vấn đề, cuối cùng sẽ tạo nên một hệ quả mà ta phải gánh chịu.

Dẫu vậy, cũng cần lưu ý rằng, kỳ vọng lớn không phải lúc nào cũng sai trái và tạo nên toàn những hệ lụy xấu. Ngay cả những kỳ vọng quá lạc quan, dù gây thua lỗ cho một bộ phận nhà đầu tư ở một thời điểm nhất định, vẫn có thể tạo ra kết quả tích cực cho nền kinh tế thực trong dài hạn.

Như câu chuyện tại Tuần lễ Công nghệ Ý diễn ra vào tháng 10/2025, nhà sáng lập Amazon và cũng là một thủ lĩnh của giới công nghệ toàn cầu – Jeff Bezos đã mô tả bong bóng AI hiện nay là một bong bóng công nghiệp. Đó là giai đoạn hào hứng của giới đầu tư, khi quá nhiều vốn được đổ vào một lĩnh vực vì những kỳ vọng rất xa đi kèm tâm lý FOMO. Cuối cùng, nhiều kỳ vọng sẽ sụp đổ do những quyết định đầu tư sai lầm, nhưng đổi lại, giới công nghệ có được nguồn lực để phát triển, hạ tầng được xây dựng, năng suất xã hội được nâng lên và nhiều giá trị thực sẽ được tạo ra trong tương lai. Ông cho biết, các cổ phiếu dotcom đầu những năm 2000 là một ví dụ điển hình cho kiểu bong bóng này.

Hình thái nêu trên khác với những bong bóng tài chính thuần túy, nơi giá tài sản phình to chủ yếu là kết quả của hoạt động giao dịch kiếm lời chênh lệch. Trong trường hợp này, dòng vốn không được chuyển hóa thành đầu tư sản xuất hay năng lực kinh tế thực sự, mà chỉ luân chuyển trong hệ thống tài chính. Theo góc nhìn của Bezos, cơn sốt dẫn đến cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu giai đoạn 2007-2008 chính là dạng bong bóng này.

Đầu tư không chỉ là hiểu về doanh nghiệp

Trong lịch sử, bong bóng không phải là trạng thái thường xuyên của thị trường. Phần lớn thời gian, nhà đầu tư đối mặt với những cơn sóng nhỏ hơn. Tuy nhiên, bản chất của chúng không thay đổi. Đó vẫn là sự sai lệch giữa kỳ vọng của thị trường và thực tế.

Tại Việt Nam, nơi thị trường chịu chi phối bởi giao dịch của nhà đầu tư cá nhân, yếu tố tâm lý càng có sức ảnh hưởng mạnh mẽ. Điều này tạo ra nhiều biến động dựa vào cảm xúc cũng như sai lệch về giá cổ phiếu, nhưng đồng thời, cũng là nguồn gốc của cơ hội cho những nhà đầu tư có khả năng đi ngược đám đông.

Muốn tồn tại lâu dài, nhà đầu tư không chỉ cần hiểu về doanh nghiệp, mà còn phải hiểu về trạng thái tâm lý hiện hữu của thị trường và nhận thức được sự không hoàn hảo vốn có của nó. Chỉ khi chấp nhận điều đó, ta mới có thể khai thác những con sóng, thay vì bị cuốn trôi theo chúng.

Thừa Vân

FILI

– 12:00 21/02/2026