Sẵn sàng cho giờ “G”

Thị trường các-bon bao gồm hai cấu phần: tuân thủ và tự nguyện. Phần tuân thủ là hệ thống trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính (ETS); còn thị trường tự nguyện bao gồm cơ chế trao đổi bù trừ tín chỉ các-bon theo Điều 6, Thỏa thuận Paris, cơ chế trao đổi bù trừ tín chỉ các-bon nội địa và tín chỉ các-bon được cấp theo các tiêu chuẩn quốc tế như VCS, GS. Như vậy, thị trường các-bon trong nước bao gồm phần bắt buộc tuân thủ là các cơ sở phát thải theo hệ thống giao dịch phát thải (ETS) và phần tự nguyện là các doanh nghiệp tại Việt Nam, doanh nghiệp ngoài Việt Nam giao dịch với mục đích tuân thủ các quy định về xuất nhập khẩu, ưu đãi thuế…

Cũng cần làm rõ thêm về tín chỉ các-bon. Đây là chứng chỉ hoặc giấy phép có thể sử dụng cho mục đích mua bán, cung cấp cho người giữ tín chỉ quyền phát thải 1 tấn các-bon, hoặc các loại khí nhà kính khác có lượng phát thải tương đương. Tín chỉ các-bon được tạo ra nhằm mục đích giảm lượng khí nhà kính từ các hoạt động công nghiệp, giảm hiện tượng nóng lên toàn cầu.

Giá tín chỉ các-bon thấp hơn nhưng người mua sẵn sàng trả nhiều tiền hơn cho tín chỉ loại bỏ các-bon. Ví dụ, hiện tín chỉ các-bon rừng có thể đạt 15,5 USD/tCO2e nhưng tín chỉ các-bon từ năng lượng tái tạo chỉ được trả 1 USD. Năm 2025, doanh thu định giá các-bon toàn cầu giảm nhẹ nhưng vẫn tiếp tục đóng góp hơn 100 tỷ USD vào ngân sách chính phủ – theo Ngân hàng Thế giới.

Hiện có 80 thị trường các-bon và thuế các-bon được triển khai trên toàn cầu, 28% lượng khí thải toàn cầu được định giá các-bon.

Tại Việt Nam, theo kế hoạch, thị trường các-bon sẽ vận hành từ tháng 5/2026. Thị trường được thiết kế với hai loại hàng hóa giao dịch, gồm hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon, được quản lý thống nhất trên hệ thống đăng ký quốc gia và dự kiến giao dịch thông qua sàn giao dịch các-bon trong nước.

Trong giai đoạn thí điểm, khoảng 110 cơ sở phát thải lớn thuộc các ngành thép, xi măng và nhiệt điện sẽ tham gia hệ thống giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính. Đây là các cơ sở thuộc danh mục phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính và nghĩa vụ nộp trả hạn ngạch.

Hạn ngạch phát thải khí nhà kính được phân bổ cho các cơ sở thuộc diện quản lý, với đơn vị tính là 1 tấn CO2 tương đương trên mỗi hạn ngạch. Trong giai đoạn thí điểm, phương thức phân bổ được áp dụng là 100% miễn phí cho toàn bộ các cơ sở tham gia. Trên cơ sở hạn ngạch được cấp, doanh nghiệp có nghĩa vụ nộp trả tương ứng với lượng phát thải thực tế sau kiểm kê. Trường hợp thiếu hụt, doanh nghiệp phải mua bổ sung hạn ngạch trên thị trường, phần chưa sử dụng được phép chuyển nhượng.

Khi tham gia sàn giao dịch tín chỉ các-bon, doanh nghiệp có thể gián tiếp nâng cao vị thế và tính cạnh tranh, bởi doanh nghiệp sẽ có thêm nguồn lợi nhuận, tích cực thúc đẩy phát triển các công nghệ hạn chế phát thải các-bon ra môi trường, hướng đến mục tiêu sản xuất bền vững, hiệu quả gắn với lợi ích xã hội. Còn thị trường các-bon hướng đến việc đạt được mục tiêu Net Zero, giảm phát thải hiệu quả về chi phí, phát triển nền kinh tế các-bon thấp, thúc đẩy chuyển đổi xanh, tạo dòng tài chính và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Có thể nói, cho đến nay, Việt Nam đã ban hành đầy đủ khung pháp lý cho thị trường các-bon. Cụ thể là Luật Bảo vệ môi trường (2020); Nghị định số 06/2022/NĐ-CP ngày 07/1/2022 của Chính phủ quy định giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn; Nghị định số 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch các-bon trong nước; Quyết định số 232/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án thành lập và phát triển thị trường các-bon tại Việt Nam; Quyết định số 13/2024/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành danh mục các ngành, cơ sở phát thải khí nhà kính phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính (đã cập nhật); Nghị quyết 93/NQ-CP năm 2016 phê duyệt Thỏa thuận Paris thực hiện Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu do Chính phủ ban hành (2016). Bên cạnh đó là Thông tư số 38/2023/TT-BCT của Bộ Công Thương quy định kỹ thuật đo lường, báo cáo, thẩm định giảm phát thải khí nhà kính và kiểm kê khí nhà kính trong lĩnh vực Công Thương; Thông tư số 13/2024/TT-BXD của Bộ Xây dựng về quy trình và quy định kỹ thuật kiểm kê khí nhà kính, đo lường, báo cáo và thẩm định giảm phát thải khí nhà kính trong lĩnh vực xây dựng. Gần đây nhất là Thông tư số 11/2026/TT-BNNMT của Bộ Nông nghiệp và Môi trường quy định quản lý, vận hành Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon; Chiến lược tăng trưởng xanh (2021).

Hiện Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang hoàn tất việc phân bổ hạn ngạch phát thải cho 110 doanh nghiệp cũng như hoàn tất hệ thống đăng ký các mã hàng hóa trên sàn. Mã định danh hạn ngạch được quy định theo cấu trúc gồm 6 ký tự “VN + năm phân bổ”, trong đó năm phân bổ là năm đầu tiên của kỳ tuân thủ. Ví dụ, mã VN2028 thể hiện hạn ngạch thuộc kỳ phân bổ bắt đầu từ năm 2028.

Mỗi đơn vị hạn ngạch được gắn số sê-ri gồm 16 ký tự, bao gồm mã hạn ngạch và dải số thứ tự.

Tín chỉ các-bon là loại hàng hóa giao dịch được tạo ra từ các chương trình, dự án giảm hoặc hấp thụ khí nhà kính, với quy đổi 1 tín chỉ tương ứng 1 tấn CO2 tương đương được giảm phát thải. Mã tín chỉ được quy định gồm 9 ký tự theo cấu trúc: mã cơ chế – mã dự án – hai chữ số cuối của năm xác nhận lượng giảm phát thải. Ví dụ, mã CHTAN3D26 thể hiện tín chỉ thuộc cơ chế CHT, dự án AN3D và được xác nhận trong năm 2026. Mỗi tín chỉ được gắn số sê-ri gồm 19 ký tự để quản lý theo từng đơn vị riêng lẻ.

Nguồn tín chỉ được phép sử dụng bao gồm tín chỉ nội địa và các cơ chế quốc tế như CDM, JCM, cũng như các cơ chế theo Điều 6.2 và 6.4 của Thỏa thuận Paris. Tuy nhiên, tỷ lệ sử dụng tín chỉ để bù trừ được giới hạn tối đa 30% tổng lượng hạn ngạch phát thải được phân bổ cho mỗi cơ sở, phần còn lại phải được thực hiện bằng hạn ngạch phát thải.

Các doanh nghiệp phát thải lớn sẽ tham gia hệ thống giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính trong giai đoạn thí điểm, với đầy đủ nghĩa vụ tuân thủ và cơ chế giao dịch đối với hàng hóa giao dịch. Chu kỳ tuân thủ được thiết kế theo từng giai đoạn hai năm. Đối với giai đoạn 2025 – 2026, các mốc thời gian gồm: nộp báo cáo kiểm kê trước ngày 31/3/2025, phân bổ hạn ngạch vào tháng 12/2025 và nộp trả hạn ngạch vào ngày 31/12/2027.

Cơ chế vay mượn hạn ngạch được áp dụng với mức tối đa 15% lượng hạn ngạch của giai đoạn tiếp theo. Đồng thời, phần hạn ngạch chưa sử dụng sau khi hoàn thành nghĩa vụ được phép chuyển sang giai đoạn kế tiếp.

Các giao dịch mua bán hàng hóa giao dịch được định hướng thực hiện thông qua sàn giao dịch các-bon trong nước, kết nối với hệ thống đăng ký quốc gia và hệ thống lưu ký, thanh toán.