Chứng khoán Việt Nam biến động ra sao trong những năm lãi suất tăng mạnh?

Chứng khoán Việt Nam biến động ra sao trong những năm lãi suất tăng mạnh?

Môi trường lãi suất cao thường không có lợi cho diễn biến của thị trường vốn nói chung và thị trường chứng khoán nói riêng, có thể thấy qua bức tranh lịch sử từng xảy ra với VN-Index.

Tác động của lãi suất đến thị trường chứng khoán, theo dòng lịch sử, gần như là đối nghịch. Trong các giai đoạn lãi suất tăng cao, thị trường chứng khoán thường bước vào một chu kỳ giông bão.

Sự biến động của lãi suất có tác động đến thị trường chứng khoán qua một số con đường. Đầu tiên, với mô hình chiết khấu dòng tiền thường được sử dụng trong định giá doanh nghiệp, giá trị doanh nghiệp được tính bằng tổng của dòng tiền tương lai chia cho thừa số chiết khấu. Trong đó, tỷ lệ chiết khấu chịu ảnh hưởng từ lãi suất thị trường. Nói cách khác, lãi suất ngân hàng càng cao sẽ làm tỷ lệ chiết khấu tăng lên và làm giảm định giá của doanh nghiệp.

Tiếp theo, lãi suất tăng đến một mức đủ hấp dẫn có thể kéo làn sóng chuyển dịch tài sản, nơi các nhà đầu tư tìm đến kênh tiền gửi làm nơi trú ẩn, tránh khỏi các tài sản rủi ro.

Cuối cùng, lãi suất quá cao sẽ bào mòn sức khỏe tài chính của doanh nghiệp trước chi phí lãi vay tăng vọt, đặc biệt là ở các đơn vị và nhóm ngành có tỷ lệ đòn bẩy cao.

Sơ bộ như vậy để thấy, môi trường lãi suất cao thường không có lợi cho diễn biến của thị trường vốn nói chung và thị trường chứng khoán nói riêng, có thể nhìn nhận qua bức tranh lịch sử từng xảy ra với VN-Index.

Khủng hoảng tài chính năm 2008

Sự sụp đổ của Lehman Brothers năm 2008 liên quan đến thị trường cho vay cầm cố dưới chuẩn đã kéo thị trường tài chính toàn cầu năm 2008 đối mặt với cơn khủng hoảng đen tối. Thị trường Việt Nam cũng không đứng ngoài cơn bão ấy. Tỷ lệ lạm phát năm 2008 lên mức cao kỷ lục 23.12%, trong đó yếu tố tác động mạnh nhất đến chỉ số giá trong nhiều tháng là lương thực (tháng 6/2008, giá lương thực đã tăng 57% so với tháng 12/2007).

Để kìm hãm lạm phát, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) buộc phải thắt chặt chính sách tiền tệ, giảm cung tiền, đẩy lãi suất cơ bản lên mức 14%/năm. Lãi suất cho vay của ngân hàng thương mại cũng theo đó vọt lên khoảng 20%/năm. Việc chi phí vốn tăng vọt đã đẩy nhiều doanh nghiệp vào vòng xoáy lao đao.

Câu chuyện này được phản ánh trực diện vào thị trường chứng khoán. Sau đỉnh cao năm 2007, từ mức mở màn ở vùng xấp xỉ 927 điểm, VN-Index lao dốc qua những phiên bán tháo mạnh, trong đó có chuỗi 7 phiên giảm điểm liên tiếp vào tháng 10/2008, rơi tổng cộng 88 điểm. Kết năm 2008, VN-Index còn 315.62 điểm, bốc hơi 66% vốn hóa sau 12 tháng. Dù NHNN sau đó đảo chiều, hạ nhiệt lãi suất cơ bản còn 8.5% vào cuối năm, thị trường vẫn mất thêm nhiều tháng dò đáy trước khi trở lại đà tăng vào tháng 3/2009.

Thắt chặt tiền tệ, dòng tiền rời thị trường năm 2011

Sau khủng hoảng năm 2008, Việt Nam đối mặt với bài toán giải cứu kinh tế khỏi suy thoái và phục hồi trở lại thông qua các chính sách và gói kích cầu kinh tế. Ngay từ đầu năm 2009, lãi suất cơ bản giảm từ 8.5% còn 7%/năm; lãi suất cho vay thương mại giảm xuống khoảng 10.5%/năm.

Lãi suất hạ nhiệt, doanh nghiệp được hỗ trợ lãi suất nhằm duy trì hoạt động sản xuất kinh doanh. Chính sách này đã đưa nền kinh tế khỏi nguy cơ suy thoái, giúp VN-Index tăng mạnh lên đỉnh hơn 631 điểm vào tháng 10/2009, gấp khoảng 2.5 lần đầu năm.

Tuy nhiên, việc đẩy cung tiền quá mức đã dẫn đến cái giá phải trả là lạm phát bùng trở lại. Hệ quả cho sự nới lỏng đến vào năm 2011, khi tỷ lệ lạm phát vọt lên gần 18.7%, buộc NHNN ban hành Nghị quyết số 11 nhằm thắt chặt chính sách tiền tệ. Tháng 3/2011, một loạt lãi suất điều hành (tái cấp vốn, tái chiết khấu, cho vay qua đêm) được đẩy lên 12%/năm nhằm siết cung tiền. Tín dụng bị thắt chặt, lãi suất cho vay thương mại liên tục phá trần quy định, có lúc vọt lên tới hơn 20%/năm.

Mức lãi suất này khiến thị trường chứng khoán trở thành kênh đầu tư quá rủi ro và kém hấp dẫn. Dù không có những cú giảm điểm nặng nề, VN-Index bước vào downtrend với thanh khoản cạn kiệt. Kết năm 2011, chỉ số dừng ở mức 351.55 điểm, giảm 127 điểm so với đầu năm, tương đương gần 27% vốn hóa bốc hơi.

Cú sập năm 2022 trước áp lực tỷ giá và khủng hoảng trái phiếu

Tỷ lệ lạm phát năm 2022 thực tế được kiểm soát rất tốt, ở mức 3.16%. Tuy nhiên, thị trường chứng khoán lại chịu tác động nặng nề từ các yếu tố khác: xung đột địa chính trị Nga – Ukraine, cùng các vụ đại án trong nước.

Một trong những hệ lụy từ xung đột Nga – Ukraine là chuỗi cung ứng hàng hóa bị tàn phá khi giá năng lượng tăng vọt. Fed, trước áp lực lạm phát kỷ lục, đã thực hiện chính sách siết chặt tiền tệ nghiêm ngặt, liên tục nâng lãi suất đồng USD lên mức cao nhất kể từ năm 2008 (3.25% vào tháng 9/2022).

Việc đồng USD mạnh lên đã dồn áp lực lên tỷ giá, trong đó VND có thời điểm mất giá 4.5% so với đầu năm. Để ứng phó, vào cuối tháng 9/2022, NHNN tăng lãi suất điều hành thêm 100 điểm cơ bản (1 điểm phần trăm). Các ngân hàng cũng bước vào cuộc đua lãi suất khi lãi tiền gửi 12 tháng được đẩy lên khoảng 9 – 10%.

Thị trường chứng khoán năm 2022 có diễn biến phức tạp hơn. VN-Index khởi động ở vùng đỉnh 1,500 điểm, hưởng lợi từ dòng tiền trong đại dịch và gần như đi ngang trong những tháng đầu năm. Đến tháng 4, thị trường chứng kiến phiên giảm điểm ồ ạt – hệ quả từ các vụ án thao túng chứng khoán của Trịnh Văn Quyết, Đỗ Thành Nhân, sai phạm trái phiếu Tân Hoàng Minh, và sau này đến đại án Trương Mỹ Lan (tháng 10/2022).

Điểm chung của các đợt sụt giảm mạnh đều là bối cảnh kinh tế suy thoái, lạm phát cao kéo theo các chính sách thặt chặt tiền tệ mạnh tay. Từ đó, tác động của mức lãi suất cao được khuếch đại và biểu hiện qua mức sụt giảm nghiêm trọng của thị trường chứng khoán.

Tháng 9/2022, sau khi NHNN tăng lãi suất, VN-Index rơi 150 điểm, tương ứng giảm 11.5%. Dòng tiền từ khối ngoại đảo chiều, bán ròng tới 3.6 ngàn tỷ đồng trong tháng này. Thanh khoản liên tục giảm. Phiên cuối năm 2022, thanh khoản thị trường chỉ hơn 7.4 ngàn tỷ đồng – mức thấp kỷ lục 3 năm, đóng cửa ở mức 1,007 điểm, rơi gần 33% vốn hóa.

Nhìn lại lịch sử thị trường chứng khoán, có thể thấy lãi suất là yếu tố nhạy cảm, tác động rất lớn lên xu hướng thị trường. Hiện nay, lãi suất điều hành của NHNN vẫn tiếp tục duy trì ở mức thấp để hỗ trợ tăng trưởng kinh tế, nhưng xu hướng này đang chịu áp lực đảo chiều khi những tín hiệu gần đây cho thấy nhiều ngân hàng bắt đầu bước vào cuộc đua tăng lãi suất. Liệu rằng điều này một lần nữa có gây khó khăn cho đà tăng của thị trường và nhà đầu tư còn có cơ hội nào trong bối cảnh lãi suất tăng cao?

Đón đọc Kỳ 3: Cơ hội đầu tư chứng khoán trong bối cảnh lãi suất lên cao

Châu An

FILI

– 12:00 09/04/2026