Trong bối cảnh kinh tế tư nhân được xác định là động lực quan trọng của tăng trưởng, bài toán nguồn nhân lực đang trở thành yếu tố sống còn đối với năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt khi trí tuệ nhân tạo (AI) và Cách mạng công nghiệp 4.0 làm thay đổi sâu sắc thị trường lao động.
Đây là nhận định được TS. Lương Minh Huân – Viện Phát triển doanh nghiệp thuộc Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đưa ra tại Hội thảo “Kinh tế tư nhân trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc” do Tạp chí điện tử Kinh tế Chứng khoán Việt Nam phối hợp Hệ sinh thái truyền thông tài chính Người Quan Sát tổ chức sáng 6/5 tại Hà Nội.
Kinh tế tư nhân tạo 60% việc làm nhưng chất lượng lao động vẫn là “điểm nghẽn”
Theo TS. Lương Minh Huân, Việt Nam hiện có khoảng 16 triệu lao động làm việc trong doanh nghiệp, chiếm khoảng 1/3 lực lượng lao động toàn nền kinh tế. Trong đó, khu vực kinh tế tư nhân tạo ra khoảng 60% việc làm, cho thấy vai trò ngày càng lớn của khối doanh nghiệp tư nhân trong phát triển kinh tế – xã hội.
Tuy nhiên, chất lượng nguồn nhân lực vẫn đang là một trong những “nút thắt” lớn đối với quá trình nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam. Dữ liệu từ Niên giám Thống kê giai đoạn 2011–2024 cho thấy tỷ lệ lao động từ 15 tuổi trở lên đã qua đào tạo có xu hướng tăng liên tục qua các năm. Nếu năm 2011, tỷ lệ này mới đạt 15,6% thì đến năm 2023 đã tăng lên 27,18% và sơ bộ năm 2024 đạt 28,44%.
Trong cơ cấu đào tạo, nhóm lao động có trình độ đại học trở lên tăng mạnh nhất, từ 6,1% năm 2011 lên 13,65% năm 2024. Lao động trình độ cao đẳng cũng tăng từ 2,1% lên 4,15%. Ở chiều ngược lại, lao động trình độ trung cấp lại có xu hướng giảm trong những năm gần đây, từ 5,4% năm 2015 xuống còn 4,31% vào năm 2024. Lao động kỹ thuật và đào tạo nghề vẫn chiếm tỷ trọng thấp.
“Chúng ta đang ở trong tình trạng ‘thừa thầy thiếu thợ’. Lao động trình độ đại học tăng mạnh nhưng lao động kỹ thuật, đào tạo nghề vẫn dưới 10%”, TS. Lương Minh Huân nhấn mạnh.
Theo ông, đây là thách thức lớn trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy kinh tế số, chuyển đổi xanh và phát triển công nghiệp 4.0 – những lĩnh vực đòi hỏi nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng cao.
Trong kỷ nguyên AI, tư duy phản biện trở thành lợi thế cạnh tranh
TS. Lương Minh Huân cho rằng, AI sẽ không thay thế hoàn toàn các công việc liên quan đến tri thức nhưng sẽ làm thay đổi đáng kể bản chất công việc và cách thức triển khai công việc trong nhiều lĩnh vực. AI đang tạo ra 4 thay đổi lớn đối với thị trường lao động, gồm gia tăng số hóa và tự động hóa, thay thế các công việc lặp lại, thúc đẩy mô hình làm việc linh hoạt và rút ngắn chu kỳ kỹ năng của người lao động.
Ông dẫn dự báo cho biết đến năm 2030, khoảng 50% lao động toàn cầu sẽ phải đào tạo lại kỹ năng để thích ứng với sự thay đổi của công nghệ. Trong bối cảnh đó, người lao động không chỉ cần kỹ năng số mà còn phải biết sử dụng AI như một “trợ lý nhận thức”, có khả năng đặt câu lệnh (prompt), kiểm chứng thông tin do AI tạo ra và kết hợp dữ liệu với tư duy, phán đoán của con người.
“Kỹ năng số không có nghĩa ai cũng phải trở thành kỹ sư công nghệ thông tin, nhưng bắt buộc phải có năng lực làm việc trong môi trường số. Người lao động giỏi hiện nay là người biết sử dụng AI để thay đổi cách thức thực hiện công việc”, ông Huân nhận định.
Theo đại diện VCCI, trong kỷ nguyên AI, những năng lực khó bị máy móc thay thế nhất là tư duy phản biện, khả năng giải quyết vấn đề phức hợp, tư duy hệ thống và tư duy liên ngành. “Đổi mới sáng tạo bắt đầu từ cách suy nghĩ, không phải công nghệ”, ông nhấn mạnh.
Trong thời đại công nghiệp 4.0, ranh giới giữa các ngành nghề đang ngày càng mờ đi. Giá trị của người lao động không còn nằm ở kiến thức đơn lẻ mà ở khả năng kết nối và tích hợp tri thức từ nhiều lĩnh vực khác nhau. Một số mô hình kỹ năng liên ngành đang trở thành xu hướng như nhân sự kết hợp phân tích dữ liệu, marketing kết hợp AI hay sản xuất kết hợp Internet vạn vật (IoT).
Theo OECD, kỹ năng liên ngành hiện là một trong những động lực đổi mới quan trọng nhất của nền kinh tế hiện đại. “Máy móc sẽ thay thế các công việc lặp lại, còn con người phải tập trung vào tư duy phản biện, sáng tạo và kỹ năng xã hội”, TS. Lương Minh Huân nhận định.
Doanh nghiệp tư nhân phải chuyển từ tuyển bằng cấp sang tuyển năng lực
Một điểm đáng chú ý được ông Huân đưa ra là xu hướng tuyển dụng đang thay đổi mạnh mẽ. Nếu trước đây doanh nghiệp ưu tiên bằng cấp và sự ổn định thì hiện nay các yếu tố được coi trọng hơn là khả năng tự học, thích ứng linh hoạt và năng lực hợp tác giữa con người với máy móc.
Theo khảo sát được công bố tại hội thảo, khoảng 80% doanh nghiệp hiện đã chủ động đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực cho người lao động. Tuy nhiên, hoạt động đào tạo chủ yếu vẫn tập trung vào nâng cao kỹ năng hiện có hoặc đào tạo cho lao động chưa có kỹ năng. Tỷ lệ doanh nghiệp đào tạo kỹ năng mới chỉ đạt 46,1%, trong khi đào tạo kỹ năng chuyên biệt cho công nghiệp 4.0 mới đạt 17,6%.
Khoảng 3/4 doanh nghiệp tự tổ chức đào tạo nội bộ, còn khoảng 1/5 doanh nghiệp phối hợp với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp bên ngoài. Theo TS. Lương Minh Huân, để nâng cao năng lực cạnh tranh trong giai đoạn mới, doanh nghiệp – đặc biệt là khu vực kinh tế tư nhân cần xây dựng chiến lược đào tạo dài hạn, đẩy mạnh nâng cao kỹ năng (upskilling), đào tạo lại kỹ năng (reskilling) và xây dựng mô hình “tổ chức học tập” (learning organization).
Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần tăng cường liên kết với các trường đại học, cơ sở đào tạo nghề; đồng thời phát triển song song kỹ năng mềm và kỹ năng số cho người lao động. “HR cần chuyển vai trò từ quản lý nhân sự sang kiến tạo năng lực tương lai”, ông Huân nhấn mạnh.
Đối với Nhà nước, TS. Lương Minh Huân đề xuất xây dựng khung tiêu chuẩn kỹ năng nghề đáp ứng yêu cầu công nghiệp 4.0; xác định các ngành chiến lược ưu tiên để đầu tư đào tạo gắn với nghiên cứu và chuyển giao công nghệ. Ông cũng đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu dự báo nhu cầu lao động và xu hướng kỹ năng; thúc đẩy hợp tác giữa Nhà nước – doanh nghiệp – cơ sở đào tạo – hiệp hội doanh nghiệp – nhà đầu tư nhằm tối ưu hóa nguồn lực phát triển nhân lực.
Đối với các cơ sở đào tạo, cần đổi mới chương trình theo chuẩn quốc tế, tăng cường kết nối doanh nghiệp và để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình thiết kế, đánh giá chương trình đào tạo. Trong khi đó, người lao động cần chủ động nâng cao kỹ năng, thay đổi tư duy và xây dựng lộ trình học tập suốt đời để thích ứng với thị trường lao động đang biến đổi nhanh dưới tác động của AI và công nghiệp 4.0.
Nguồn: https://kinhtechungkhoan.vn/kinh-te-tu-nhan-trong-ky-nguyen-ai-thua-thay-thieu-tho-tro-thanh-diem-nghen-lon-1445142.html
