Khi công ty kim hoàn như PNJ cũng phải lo “bank run” như ngân hàng

Khi công ty kim hoàn như PNJ cũng phải lo “bank run” như ngân hàng

Việc công ty con của PNJ liên quan tới đường dây buôn lậu 28,000 viên kim cương đã kích hoạt làn sóng khách hàng bán lại sản phẩm, một dạng rủi ro thanh khoản không kém gì hiện tượng rút tiền hàng loạt ở ngân hàng (bank run). Bộ đệm tiền mặt trở thành công cụ tài chính quyết định giữa sinh tồn và sụp đổ trong ngành bán lẻ hàng xa xỉ.

Ảnh minh họa do Ai tạo

Đầu tháng 7/2026, thông tin về việc P-Lab (công ty con của PNJ) liên quan đến đường dây buôn lậu 28,000 viên kim cương đã lập tức kích hoạt tâm lý e ngại của khách hàng.

Bà Cao Thị Ngọc Dung, Chủ tịch Hội đồng quản trị PNJ, đã phải lên tiếng trấn an rằng kim cương liên quan đường dây buôn lậu này “không đi vào hệ thống PNJ”. Công ty mẹ tuyên bố chỉ nhập khẩu kim cương qua đường chính ngạch từ Thái Lan và Hồng Kông với đầy đủ chứng từ. Giữa PNJ và P-Lab chỉ tồn tại các hợp đồng dịch vụ kỹ thuật, không phát sinh giao dịch mua bán kim cương.

Bất chấp thông điệp trấn an, một lượng lớn khách hàng vẫn mang kim cương đến các cửa hàng PNJ để bán lại nhằm thu hồi tiền mặt. Sự kiện bộc lộ dạng rủi ro đặc thù của ngành bán lẻ kim hoàn, được gọi là hiện tượng tháo chạy phi truyền thống.

Chính sách thu đổi kim cương của PNJ – Nguồn: website PNJ.

Xếp hàng bán lại kim cương

Cấu trúc thương mại của ngành bán lẻ trang sức phụ thuộc vào các điều khoản thanh khoản sau bán hàng. Các công ty kim hoàn thường cam kết mua lại sản phẩm đã bán với giá trị hoàn lại từ 80% đến 90% mức giá ban đầu. PNJ cũng thu mua lại các sản phẩm kim cương do hệ thống của mình phân phối, kèm yêu cầu xuất trình hóa đơn hợp lệ.

Trong tài chính doanh nghiệp, cam kết mua lại này là một quyền chọn bán do nhà bán lẻ phát hành và trao cho khách hàng. Người tiêu dùng nắm giữ quyền chuyển đổi hàng hóa thành tiền mặt tại bất kỳ thời điểm nào.

Sự cân bằng bị phá vỡ khi thị trường tiếp nhận thông tin tiêu cực về sản phẩm. Việc lãnh đạo P-Lab vướng vòng lao lý đã tạo ra cú sốc niềm tin, những viên kim cương mang chứng nhận P-Lab có rủi ro gặp khó khăn trong giao dịch thứ cấp. Khi niềm tin suy giảm, trang sức mất chức năng tích trữ giá trị, trở thành tài sản rủi ro cần thanh lý ngay lập tức.

Quyền chọn bán ẩn được hàng ngàn khách hàng đồng loạt kích hoạt nhằm thu hồi tiền mặt. Sự dịch chuyển dòng tiền tạo ra áp lực tương tự hiện tượng người gửi tiền hoảng loạn rút vốn khỏi ngân hàng, buộc doanh nghiệp đối mặt bài toán thanh khoản.

“Bao cát” 4,500 tỷ đồng chịu đòn cho PNJ

Hiện tượng tháo chạy của các khách hàng đẩy doanh nghiệp bán lẻ như PNJ vào áp lực kép về tài chính. Thứ nhất, doanh thu bán hàng mới suy giảm do người tiêu dùng thận trọng trì hoãn các quyết định mua sắm xa xỉ. Thứ hai, nghĩa vụ chi trả tiền mặt cho các yêu cầu thu đổi sản phẩm tăng vọt, tạo ra khoảng trống thanh khoản quy mô lớn giữa dòng tiền thu vào bị thắt chặt và dòng tiền chi ra phình to.

Vốn lưu động của các doanh nghiệp bán lẻ trang sức chủ yếu bị khóa vào hàng tồn kho trang sức thành phẩm và đá quý, đây là dạng tồn kho thanh khoản thấp, khó chuyển đổi ngay thành tiền mặt nếu không hạ giá, khiến bài toán dòng tiền phức tạp hơn.

Trong sự kiện P-Lab, nguồn lực tiền mặt có sẵn đã phát huy tác dụng phòng vệ. Tính đến hết quý 1/2026, lượng tiền, khoản tương đương tiền và đầu tư tài chính ngắn hạn của PNJ đạt 4,510 tỷ đồng, tương đương 11% doanh thu thuần 4 quý gần nhất. Nhờ nguồn vốn dự trữ này, công ty đủ khả năng thanh toán các yêu cầu bán lại kim cương. Theo ban lãnh đạo PNJ, lượng khách đến giao dịch bán lại giảm 50% vào ngày thứ hai và 70% vào ngày thứ ba sau khi vụ án liên quan tới P-Lab được công khai.

Trên thị trường chứng khoán, cổ phiếu PNJ ghi nhận ba phiên giảm giá kịch sàn liên tiếp từ ngày 03/07 đến 07/07/2026, vốn hóa thị trường bốc hơi 4,350 tỷ đồng. Ngày 08/07, khối lượng giao dịch đạt mức kỷ lục với hơn 25 triệu cổ phiếu được sang tay, trị giá 1,200 tỷ đồng, đẩy giá đóng cửa tăng 2.36% lên 52,000 đồng/cp.

Những sóng gió tại PNJ cho thấy tầm quan trọng của tính liêm chính trong kiểm định tài sản, yếu tố từng đánh sập hoàn toàn một tập đoàn kim hoàn quy mô lớn tại Trung Quốc.

Vàng giả đánh sập một tập đoàn kim hoàn

Rủi ro thanh khoản từ khủng hoảng niềm tin có khả năng gây thiệt hại nghiêm trọng hơn khi đối tượng liên đới là các tổ chức tài chính. Hiện tượng tháo chạy cấp độ tổ chức do sai phạm kiểm định tài sản đã diễn ra tại Công ty Wuhan Kingold Jewelry vào năm 2020. Tập đoàn kim hoàn có trụ sở tại Vũ Hán, Trung Quốc này là nhà chế tác vàng tư nhân lớn nhất tỉnh Hồ Bắc, được niêm yết trên sàn giao dịch Nasdaq.

Giai đoạn 2015-2020, Chủ tịch Jia Zhihong vận hành một hệ thống huy động vốn thông qua mạng lưới ngân hàng bóng tối. Doanh nghiệp sử dụng 83 tấn kim loại được chứng nhận là vàng ròng tinh khiết làm tài sản thế chấp, tương đương 22% sản lượng vàng năm 2019 của Trung Quốc. Thông qua kho tài sản này, Kingold vay vốn thành công 20.6 tỷ Nhân dân tệ (xấp xỉ 2.8 tỷ USD) từ 14 tổ chức tài chính.

Để xây dựng niềm tin cho các công ty ủy thác tín dụng, Kingold mua các hợp đồng bảo hiểm tài sản với tổng trị giá 30 tỷ Nhân dân tệ do Công ty Bảo hiểm Tài sản Nhân dân Trung Hoa (PICC P&C) phát hành. Việc sở hữu chứng thư kiểm định chất lượng và hợp đồng bảo hiểm khiến các chủ nợ tự tin bỏ qua kiểm tra độc lập. Jia Zhihong từng khẳng định khi bị chất vấn: “Sao có thể là giả khi các công ty bảo hiểm đã đồng ý bảo lãnh?”.

Tháng 2/2020, tổ chức tín dụng Dongguan Trust thanh lý tài sản thế chấp và kiểm tra vật lý độc lập. Kết quả thử nghiệm chỉ ra các thanh kim loại được niêm phong trong kho là hợp kim đồng mạ vàng, không có giá trị thương mại. Ngày 22/05/2020, tổ chức China Minsheng Trust cũng cho kết quả tương tự với khối lượng vàng thế chấp riêng. Do tài sản bảo chứng mất tính xác thực và công ty thiếu hụt quỹ tiền mặt dự phòng, chuỗi tín dụng của Kingold đứt gãy, vỡ nợ hơn 10 tỷ Nhân dân tệ tiền gốc.

Tháng 8/2020, Kingold đệ đơn xin hủy niêm yết tự nguyện khỏi sàn Nasdaq, cổ phiếu mất hơn 90% giá trị vốn hóa. Tháng 5/2024, Chủ tịch Jia Zhihong nhận án tù chung thân vì tội lừa đảo, đưa hối lộ và bị tịch thu toàn bộ tài sản. Phán quyết năm 2026 của Tòa án Vũ Hán vô hiệu hóa hợp đồng bảo hiểm 30 tỷ Nhân dân tệ, các công ty ủy thác gánh chịu 85% tổn thất do vi phạm quản trị rủi ro.

Từ làn sóng khách hàng cá nhân bán lại trang sức tại Việt Nam đến các vi phạm cấp độ tổ chức tại Trung Quốc, hoạt động quản trị rủi ro tài chính trong ngành kim hoàn đòi hỏi những quy tắc mang tính bắt buộc, tuân thủ pháp luật.

Xây bộ đệm thanh khoản khẩn cấp

Sự kiện P-Lab và vụ án Kingold cho thấy uy tín thương hiệu và tính liêm chính trong quy trình kiểm định đóng vai trò trung tâm duy trì định giá doanh nghiệp.

Báo cáo “The Crisis Tax” của hãng truyền thông 5WPR công bố tháng 4/2026 chứng minh biến số ảnh hưởng lớn nhất đến vốn hóa thị trường là chất lượng truyền thông trong 48 giờ đầu tiên. Doanh nghiệp phản ứng chậm chạp, lảng tránh trách nhiệm phải gánh chịu mức sụt giảm vốn hóa trung bình gấp 4.7 lần so với các tổ chức minh bạch.

Nghiên cứu của tập đoàn tư vấn Deloitte cho thấy các công ty vướng vào bê bối gian lận hệ thống có mức sụt giảm vốn hóa trung bình từ 20% đến 56% trong 180 ngày tiếp theo. Với những vụ có sự thông đồng hoặc sai sót nghiêm trọng của công ty kiểm toán độc lập, vốn hóa thị trường của doanh nghiệp có rủi ro tiêu tan 100%.

Nhằm tự bảo vệ trước các đợt rút tiền của khách hàng, các công ty kim hoàn bắt buộc phải thiết kế lại mô hình quản trị rủi ro. Chính sách cam kết thu mua sản phẩm phải được ghi nhận đầy đủ trên phương diện kế toán quản trị như một nghĩa vụ nợ ngắn hạn tiềm tàng. Dòng tiền mặt và các tài sản tương đương tiền phải đảm nhiệm chức năng cấu thành bộ đệm thanh khoản khẩn cấp, bảo đảm tối thiểu 15% đến 20% tổng giá trị các sản phẩm có cam kết mua lại đang lưu hành.

Bên cạnh việc thiết lập bộ đệm tài chính, nguyên tắc phân tách trách nhiệm độc lập phải được thực thi triệt để trong quy trình định giá tài sản. Rút kinh nghiệm từ phán quyết pháp lý năm 2026 trong vụ án Kingold, các định chế tài chính nghiêm cấm giao quyền kiểm soát quy trình niêm phong và kiểm định cho bên cung cấp tài sản. Hệ thống giám sát tài sản bảo chứng phải áp dụng mô hình giám sát độc lập ba bên gồm đơn vị cấp vốn, cơ quan thẩm định độc lập và tổ chức lưu kho chuyên nghiệp. Kiến trúc phòng vệ đa lớp là tiền đề để bảo toàn giá trị tổ chức trong tương lai.

Đức Quyền

FILI

– 14:47 09/07/2026