Từ chuyện hàng loạt DN vàng, kim cương “bỗng dưng” đóng cửa: Có cần cơ chế đảm bảo DN mua lại hàng đã bán?

Trao đổi với chúng tôi xung quanh vấn đề này, luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm cho rằng, để thị trường phát triển bền vững, không chỉ cần xử lý vi phạm mà còn nên xem xét lại cơ chế phân bổ lợi ích và rủi ro trong giao dịch, bảo đảm sự cân bằng giữa quyền tự do kinh doanh, an toàn thị trường và quyền lợi chính đáng của khách hàng.

Khi xảy ra cú sốc niềm tin

PV: Tính tới thời điểm này, có thông tin cho biết, hơn 30 doanh nghiệp vàng, kim cương, đá quý ở TP.HCM tạm ngừng hoạt động. Ông bình luận như thế nào về điều này?

Luật sư Trương Anh Tú: Đây là lần thứ hai trong chưa đầy một năm thị trường các tài sản có giá trị cao chứng kiến hiện tượng một số doanh nghiệp gặp biến cố nhưng tác động lại lan rộng ra toàn thị trường.

Cuối năm ngoái, sau các đợt thanh tra thị trường vàng, nhiều cửa hàng vàng tạm ngừng hoạt động. Hiện nay, những biến động trên thị trường kim cương và đá quý lại dẫn đến tình trạng hơn 30 doanh nghiệp tại TP.HCM đóng cửa hoặc tạm dừng kinh doanh.

Hai sự kiện diễn ra trong thời gian ngắn đã cho thấy một thực tế: khi thị trường của những tài sản có giá trị cao vận hành chủ yếu trên nền tảng niềm tin thì chỉ xử lý vi phạm sau khi sự cố xảy ra là chưa đủ. Điều quan trọng hơn là phải xây dựng được một cơ chế giúp thị trường có khả năng chống chịu tốt hơn trước những cú sốc về tâm lý và thanh khoản.

PV: Các cửa hàng kinh doanh vàng trang sức, đá quý hiện nay được quản lý theo khung quản lý đối với hàng hóa thông thường, trong khi tại Việt Nam, vàng trang sức 9999 và nhiều loại đá quý lại được sử dụng với mục đích đầu tư, tích trữ. Phải chăng, chính điều này đã làm nảy sinh các hệ luỵ?

Luật sư Trương Anh Tú : Vấn đề không nằm ở bản thân loại tài sản mà nằm ở cách chúng ta nhìn nhận bản chất của giao dịch.

Nếu một chiếc nhẫn vàng được mua để sử dụng làm trang sức thì đó là một giao dịch mua bán hàng hóa thông thường. Sau khi giao hàng và thanh toán, quan hệ pháp lý cơ bản chấm dứt. Tuy nhiên, với vàng 9999, kim cương hoặc nhiều loại đá quý có giá trị lớn, thực tế tại Việt Nam cho thấy phần lớn người mua không chỉ hướng tới mục đích tiêu dùng mà còn nhằm bảo toàn giá trị tài sản hoặc đầu tư.

Khi đó, điều họ quan tâm không chỉ là chất lượng của sản phẩm mà còn là khả năng chuyển đổi sản phẩm đó thành tiền trong tương lai. Nói cách khác, trong rất nhiều trường hợp, người mua không chỉ mua một món hàng mà còn mua một kỳ vọng về thanh khoản.

Khác với nhiều loại hàng hóa thông thường, giá trị của vàng, kim cương hay đá quý không chỉ nằm ở bản thân tài sản mà còn gắn chặt với kỳ vọng của người mua về khả năng chuyển đổi thành tiền trong tương lai. Chính vì vậy, niềm tin cũng trở thành một yếu tố cấu thành giá trị của thị trường.

Khi xuất hiện thông tin một số doanh nghiệp gặp khó khăn hoặc có dấu hiệu vi phạm, người dân có xu hướng đồng loạt bán lại tài sản hoặc trì hoãn giao dịch. Phản ứng này làm gia tăng áp lực thanh khoản đối với toàn thị trường và trong một số trường hợp có thể khiến cả những doanh nghiệp hoạt động bình thường cũng rơi vào khó khăn.

Có thể nói, ở những thị trường như vậy, rủi ro không chỉ lan truyền bằng dòng tiền mà còn lan truyền bằng tâm lý.

PV: Như vậy, đã có sự lệch pha giữa tư duy thiết kế thị trường và khung pháp lý cho thị trường vàng, trang sức, kim cương, đá quý?

Luật sư Trương Anh Tú : Kỳ vọng về thanh khoản tạo nên sự khác biệt căn bản giữa một giao dịch tiêu dùng và một giao dịch mang tính đầu tư.

Tuy nhiên, thực tế là, trong nhiều năm qua, vàng trang sức, kim cương và đá quý chủ yếu được tiếp cận dưới góc độ hàng hóa. Khi bản chất kinh tế của tài sản đã thay đổi nhưng mô hình quản lý vẫn giữ nguyên, những khoảng trống trong cơ chế điều tiết là điều khó tránh khỏi.

Khung pháp lý hiện nay chủ yếu quản lý các giao dịch này dưới góc độ hàng hóa. Pháp luật quy định khá đầy đủ về điều kiện kinh doanh, chất lượng sản phẩm, nguồn gốc xuất xứ, hóa đơn chứng từ hay nghĩa vụ thuế. Nhưng những rủi ro phát sinh trong quá trình doanh nghiệp thực hiện các cam kết mua lại hoặc thanh toán cho khách hàng cũng cần được nhìn nhận lại trong quá trình hoàn thiện chính sách.

Ở góc độ thực thi pháp luật, phương thức quản lý hiện nay vẫn chủ yếu dựa vào hậu kiểm, thanh tra theo chuyên đề hoặc xử lý khi đã phát sinh dấu hiệu vi phạm. Cách làm này có tác dụng phát hiện và xử lý hành vi trái pháp luật, nhưng chưa đủ để phòng ngừa những rủi ro mang tính hệ thống.

Đối với các thị trường có giá trị giao dịch lớn và chịu tác động mạnh từ yếu tố tâm lý, cần từng bước chuyển từ tư duy xử lý vi phạm sang tư duy quản trị rủi ro, tăng cường khả năng cảnh báo sớm và minh bạch thông tin để hạn chế hiệu ứng lan truyền của những cú sốc về niềm tin.

Cần tư duy quản trị rủi ro

PV: Mỗi lần các cửa hàng vàng đá quý đóng cửa hàng loạt, khách hàng lại thấp thỏm như ngồi trên đống lửa. Ở nhiều nơi, “khách hàng là thượng đế” nhưng với ngành hàng này, thực tế dường như ngược lại. Ông bình luận gì về hiện tượng này?

LS Trương Anh Tú : Trên thực tế, không ít giao dịch phát sinh việc doanh nghiệp kéo dài thời gian thanh toán khi mua lại tài sản của khách hàng. Xét về bản chất kinh tế, khoảng thời gian này không hề trung tính. Doanh nghiệp có điều kiện tiếp tục sử dụng dòng tiền trong hoạt động kinh doanh của mình, trong khi khách hàng mất đi cơ hội sử dụng chính số tiền đáng lẽ thuộc về họ.

Nói cách khác, doanh nghiệp được hưởng giá trị kinh tế của thời gian còn khách hàng phải gánh chi phí cơ hội do sự chậm trễ đó gây ra. Nếu cơ chế pháp lý không tạo ra sự cân bằng hợp lý giữa lợi ích và chi phí của các bên thì rủi ro sẽ dần tích tụ trong toàn bộ thị trường.

PV : Vậy nếu muốn có một thị trường vàng, trang sức, kim cương đá quý vận hành ổn định, đảm bảo quyền lợi của doanh nghiệp và lợi ích người tiêu dùng, chúng ta cần làm gì?

LS Trương Anh Tú : Theo tôi, định hướng hoàn thiện chính sách không nên chỉ dừng lại ở việc siết chặt điều kiện kinh doanh hay tăng cường thanh tra, kiểm tra. Điều quan trọng hơn là phải chuyển từ tư duy quản lý hàng hóa sang tư duy quản trị rủi ro đối với các loại tài sản có giá trị cao.

Thứ nhất, cần nâng cao mức độ minh bạch của các chương trình mua lại. Doanh nghiệp phải công khai rõ điều kiện mua lại, phương pháp xác định giá, tỷ lệ khấu trừ, thời hạn thanh toán và các trường hợp được quyền từ chối mua lại. Người tiêu dùng chỉ có thể đưa ra quyết định đúng khi được tiếp cận đầy đủ thông tin về quyền lợi và rủi ro của mình ngay từ thời điểm giao dịch.

Thứ hai, đối với những doanh nghiệp triển khai chương trình mua lại thường xuyên hoặc có quy mô lớn, có thể nghiên cứu thiết lập cơ chế công bố và bảo đảm thực hiện chương trình mua lại . Theo đó, doanh nghiệp không phải xin phép cơ quan nhà nước để triển khai từng chương trình, nhưng cần thông báo hoặc đăng ký nội dung chương trình với cơ quan quản lý thương mại trước khi áp dụng, đồng thời công khai tại cửa hàng, trên website và trong hợp đồng giao dịch. Nội dung công bố không chỉ bao gồm chính sách mua lại mà còn cần thể hiện biện pháp bảo đảm khả năng thực hiện cam kết nếu doanh nghiệp có áp dụng.

Điểm quan trọng là cơ chế này cần được thiết kế theo hướng mở. Bảo lãnh thanh toán của ngân hàng chỉ nên là một trong nhiều công cụ bảo đảm, chứ không phải điều kiện bắt buộc đối với mọi doanh nghiệp. Tùy quy mô và mức độ rủi ro của chương trình mua lại, doanh nghiệp có thể lựa chọn hạn mức tín dụng dự phòng, tiền ký quỹ, bảo lãnh của công ty mẹ, bảo hiểm tín dụng thương mại hoặc các hình thức bảo đảm tài chính hợp pháp khác. Pháp luật nên quản lý mục tiêu là bảo đảm khả năng thực hiện cam kết , thay vì áp đặt một công cụ tài chính duy nhất.

Về cơ chế thực thi, Bộ Công Thương có thể nghiên cứu ban hành khung tiêu chí và xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất trên phạm vi cả nước; Sở Công Thương nơi doanh nghiệp đặt trụ sở chính tiếp nhận việc thông báo hoặc đăng ký chương trình mua lại, thực hiện hậu kiểm và xử lý các trường hợp công bố thông tin không đầy đủ, không trung thực hoặc không duy trì đúng các biện pháp bảo đảm đã cam kết.

Nhà nước không có trách nhiệm bảo đảm thay cho doanh nghiệp, cũng không trực tiếp thẩm định khả năng thanh toán của từng chương trình mua lại. Trọng tâm của quản lý nhà nước là bảo đảm tính minh bạch của thông tin, tạo điều kiện để thị trường và người tiêu dùng tự đánh giá mức độ an toàn của từng doanh nghiệp, đồng thời xử lý nghiêm những trường hợp lợi dụng cam kết mua lại để gây nhầm lẫn hoặc xâm phạm quyền lợi của khách hàng.

Cuối cùng, theo tôi, cốt lõi của vấn đề vẫn là thiết kế lại cơ chế phân bổ lợi ích và rủi ro trong giao dịch. Khi doanh nghiệp được hưởng lợi từ việc nắm giữ dòng tiền hoặc tài sản của khách hàng trong một khoảng thời gian nhất định, doanh nghiệp cũng cần chia sẻ tương xứng chi phí và rủi ro phát sinh từ khoảng thời gian đó, thay vì để toàn bộ gánh nặng dồn về phía người tiêu dùng.

Một thị trường bền vững không phải là thị trường không có rủi ro, mà là thị trường mà rủi ro được nhận diện đầy đủ, được phân bổ công bằng và được kiểm soát bằng những cơ chế minh bạch, có thể kiểm chứng và có thể thực thi trên thực tế.

Thông tin chính thống đang là “vàng”

PV: Trở về câu chuyện hiện tại, vào thời điểm này, khách hàng nên làm gì, theo ông? Khi cửa hàng đóng cửa, muốn bán vàng hay kim cương lại cũng không dễ…

Luật sư Trương Anh Tú: Điều đầu tiên người dân cần làm là giữ bình tĩnh và tiếp cận thông tin từ các nguồn chính thống. Không phải mọi doanh nghiệp tạm ngừng hoạt động đều đồng nghĩa với việc mất khả năng thanh toán hoặc có hành vi vi phạm pháp luật. Nếu phản ứng theo tâm lý đám đông, chính người tiêu dùng cũng có thể góp phần làm gia tăng áp lực thanh khoản đối với toàn thị trường.

Về mặt pháp lý, khách hàng cần lưu giữ đầy đủ hóa đơn, hợp đồng, phiếu thu, chứng từ chuyển khoản, giấy hẹn giao hàng, giấy xác nhận mua lại và mọi tài liệu thể hiện cam kết của doanh nghiệp. Trong trường hợp phát sinh tranh chấp, đây là những chứng cứ quan trọng để xác lập quyền và nghĩa vụ của các bên.

Nếu doanh nghiệp chậm thanh toán hoặc không thực hiện đúng cam kết, khách hàng nên chủ động gửi yêu cầu bằng văn bản để ghi nhận thời điểm phát sinh vi phạm, đồng thời lưu lại toàn bộ quá trình trao đổi.

Trong nhiều trường hợp, giá trị của một vụ việc không chỉ nằm ở số tiền tranh chấp mà còn nằm ở khả năng chứng minh thời điểm doanh nghiệp bắt đầu vi phạm nghĩa vụ. Đây là yếu tố có ý nghĩa quan trọng khi xác định trách nhiệm dân sự cũng như các nghĩa vụ bồi thường nếu tranh chấp được giải quyết tại Tòa án.

PV : Vậy còn ở góc độ quản lý nhà nước, để giảm thiểu tác động tâm lý gây nên những hệ luỵ không đáng có, ông đề xuất gì không, thưa ông?

LS Trương Anh Tú : Các cơ quan chức năng cần nhanh chóng công bố thông tin chính thức về tình trạng pháp lý của các doanh nghiệp, tránh để khoảng trống thông tin bị lấp đầy bởi tin đồn hoặc suy đoán.

Đồng thời, nếu có dấu hiệu doanh nghiệp tẩu tán tài sản, che giấu tài sản hoặc thực hiện các giao dịch nhằm trốn tránh nghĩa vụ với khách hàng thì cần áp dụng kịp thời các biện pháp theo quy định của pháp luật để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người tiêu dùng.

Điều quan trọng nhất là phải phân biệt rõ giữa rủi ro kinh doanh và hành vi vi phạm pháp luật. Không phải mọi khó khăn về thanh khoản đều là hành vi phạm tội, nhưng cũng không thể để những hành vi lợi dụng khó khăn của thị trường để xâm phạm quyền lợi của khách hàng không bị xử lý nghiêm minh.