Thưởng vượt kế hoạch: Động lực còn thiếu cho doanh nghiệp dẫn dắt

Tại tọa đàm “Làm gì để doanh nghiệp nhà nước thực sự dẫn dắt tăng trưởng?”, bà Nguyễn Thu Thủy – Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính) cho biết lộ trình dự kiến đánh giá bước đầu vào cuối năm 2026, đề xuất trong năm 2027.

Như vậy 4 năm sẽ là khoảng cách từ thời điểm đề xuất đến mốc 2030 – khi Nghị quyết 79 kỳ vọng Việt Nam có từ 1 đến 3 doanh nghiệp nhà nước lọt vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới.

Gỡ rào cản chưa đủ, cần thiết kế động lực

Thưởng vượt kế hoạch không phải một khoản ưu đãi, mà là công cụ gắn lợi ích của người tạo ra giá trị với chính giá trị họ tạo ra. Bộ hướng dẫn về quản trị doanh nghiệp nhà nước của OECD được sửa đổi năm 2024, trong đó xem thù lao gắn với kết quả hoạt động là thông lệ tốt. Điểm cốt lõi là thiết kế cơ chế thưởng như thế nào để lợi ích của người quản lý phải song hành với lợi ích dài hạn của doanh nghiệp và Nhà nước.

Điều này càng đáng chú ý khi Nghị quyết 79 đặt mục tiêu 100% tập đoàn kinh tế và tổng công ty nhà nước áp dụng nguyên tắc quản trị doanh nghiệp theo chuẩn OECD vào năm 2030. Nếu chuẩn hóa bộ máy, trách nhiệm và cơ chế giám sát nhưng thiếu cơ chế đãi ngộ gắn với hiệu quả, hệ thống quản trị vẫn còn một khoảng trống.

Theo chuyên gia tại tọa đàm, nhìn nhận đây là bài toán chủ sở hữu – người đại diện và là vấn đề chung của mọi nền kinh tế có khu vực doanh nghiệp nhà nước, không riêng gì Việt Nam. Tại doanh nghiệp tư nhân, lợi ích của người điều hành có thể gắn trực tiếp với kết quả doanh nghiệp thông qua sở hữu, cổ phần hoặc các chương trình thưởng dài hạn. Với doanh nghiệp nhà nước, mối liên hệ này chủ yếu phải được tạo ra bằng thể chế. Vấn đề xuất hiện khi rủi ro và phần thưởng không cân xứng. Nếu thành công không đem lại lợi ích tương xứng, trong khi thất bại có thể kéo theo trách nhiệm cụ thể, sự thận trọng sẽ trở thành lựa chọn hợp lý đối với người quản lý.

Chuyên gia này dẫn trường hợp một hãng hàng không trong nước từng dự báo giá nhiên liệu tăng nên đã tham gia công cụ phòng ngừa rủi ro giá là mua trước ở mức thấp để bảo vệ tài sản nhà nước. Tuy nhiên, thị trường sau đó diễn biến ngược lại khiến doanh nghiệp bị thiệt hại và những người thực hiện bị xử lý. Đó là rủi ro thị trường, nhưng lại khiến các doanh nghiệp khác từ bỏ luôn công cụ đó để quay về cách an toàn là giá bao nhiêu mua bấy nhiêu. Một công cụ quản trị rủi ro vì thế có thể biến mất không phải vì sai mà bởi không ai muốn trở thành người tiếp theo phải chịu trách nhiệm nếu thị trường đi ngược dự báo.

Luật mới đã mở đường nhưng còn thiếu động lực

Hệ thống pháp luật mới về quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp có hiệu lực từ tháng 8/2025 đã tháo gỡ một phần nút thắt này. Theo thông tin từ Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước, yêu cầu bảo toàn và phát triển vốn được xem xét trên cơ sở tổng thể danh mục đầu tư. Chi phí đầu tư cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và thực hiện nhiệm vụ chính trị do Nhà nước giao được tách riêng, không tính chung vào hoạt động sản xuất kinh doanh thông thường. Tuy nhiên, khoảng cách giữa “không bị phạt khi thất bại” và “được hưởng khi thành công” vẫn còn khá xa. Đây cũng là khoảng trống mà cơ chế thưởng từ phần lợi nhuận vượt kế hoạch có thể giải quyết.

Tại Trung Quốc, từ năm 2021 Ủy ban Quản lý và giám sát tài sản nhà nước đã ban hành hướng dẫn về cơ chế khuyến khích dựa trên lợi nhuận vượt mục tiêu tại doanh nghiệp nhà nước. Theo đó, doanh nghiệp và cơ quan chủ sở hữu thống nhất mức lợi nhuận mục tiêu cho năm tài chính. Phần lợi nhuận thực tế vượt mục tiêu trở thành cơ sở để trích một tỷ lệ nhất định phân phối cho những cá nhân, đội ngũ trực tiếp tạo ra kết quả.

Bộ hướng dẫn yêu cầu mục tiêu phải được xây dựng trên cơ sở chiến lược, chỉ tiêu đánh giá, dữ liệu kinh doanh các năm trước và mức lợi nhuận bình quân của ngành, đồng thời không được thấp hơn ngưỡng tham chiếu ngành. Điều này loại trừ khả năng đặt kế hoạch thấp để dễ vượt. Ngoài ra, khoản chia sẻ được chi trả giãn trong ba năm với tỷ lệ chi trả năm đầu bị giới hạn. Cách này khiến người quản lý phải quan tâm đến kết quả của các năm tiếp theo, thay vì dồn sức cho một năm.

Với các doanh nghiệp công nghệ, bộ hướng dẫn của Trung Quốc còn cho phép cộng ngược chi phí nghiên cứu phát triển vào lợi nhuận khi xác định phần vượt, và ưu tiên phân phối cho đội ngũ kỹ thuật, nghiên cứu. Đây là cách xử lý trực tiếp một nghịch lý phổ biến: Doanh nghiệp càng đầu tư mạnh cho tương lai càng có thể chịu áp lực lên lợi nhuận hiện tại.

Viettel và câu hỏi về một mô hình có thể nhân rộng

Viettel là trường hợp được các chuyên gia đề cập tại tọa đàm. Từ một đơn vị xây lắp, Viettel phát triển thành doanh nghiệp viễn thông, sau đó mở rộng sang công nghiệp công nghệ cao và thị trường quốc tế. Năm 2025, Viettel ghi nhận doanh thu hợp nhất hơn 223.000 tỷ đồng, tăng 15,2%; lợi nhuận trước thuế đạt 57.688 tỷ đồng; nộp ngân sách 42.290 tỷ đồng. Riêng doanh thu từ các thị trường nước ngoài tăng 23,9%, cao nhất trong 9 năm.

Theo chuyên gia tại tọa đàm, điều đáng chú ý phía sau kết quả này không chỉ là quy mô. Viettel đã gắn được sứ mệnh doanh nghiệp với sứ mệnh quốc gia, từ đó hình thành văn hóa và tinh thần cống hiến để giải quyết một phần bài toán giữa chủ sở hữu và người đại diện. Từ góc độ của chuyên gia khác, bổ sung một yếu tố đặc thù của Viettel là kỷ luật quân đội – Đây là điều các doanh nghiệp nhà nước khác chưa có được. Do đó, sứ mệnh, văn hóa hay kỷ luật là những tài sản đặc biệt của một tổ chức, không thể đơn giản tạo ra bằng một văn bản pháp luật. Trong khi đó, cơ chế thưởng vượt kế hoạch lại là thứ có thể thiết kế, áp dụng đồng loạt và đo lường.

Theo dữ liệu được nêu tại một diễn đàn hồi đầu năm nay, ngưỡng doanh thu để lọt vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới hiện vào khoảng 32 tỷ USD. Đó là con số mà chưa doanh nghiệp Việt Nam nào chạm tới, và để tiến gần trong bốn năm sẽ đòi hỏi tăng trưởng hai chữ số liên tục. Lộ trình đề xuất năm 2027 là hợp lý về mặt kỹ thuật, bởi cần thời gian tổng kết thực tiễn thi hành luật mới. Nhưng trong quá trình ấy, có câu hỏi cần được trả lời sớm: Tỷ lệ trích thưởng bao nhiêu là đủ để tạo động lực thực chất? Có nên gắn với ngưỡng chi phí vốn như thông lệ quốc tế thay vì chỉ so với kế hoạch giao hay không?