“Hãy cứ ngây thơ, hãy cứ dại khờ”

Thị trường chứng khoán vốn là nơi phản chiếu rõ nét nhất những trạng thái tâm lý đối lập của con người: tham lam và sợ hãi, kỳ vọng và thất vọng, hưng phấn và hoài nghi. Trong bối cảnh thị trường liên tục biến động mạnh, những lời khuyên mang tính “ngược dòng” như “hãy cứ ngây thơ, cứ dại khờ” – chỉ tin vào chất lượng doanh nghiệp và mức định giá của cơ hội đầu tư – lại càng trở nên đáng suy ngẫm. Bởi lẽ, chính sự tỉnh táo và kỷ luật trong niềm tin vào giá trị dài hạn mới là yếu tố giúp nhà đầu tư đứng vững trước những cơn sóng dữ của thị trường.

Tâm lý đám đông và những cú bẻ lái của thị trường

Năm 2025 ghi dấu cú sốc tháng 4 mang tên “thuế đối ứng”, khi chính quyền Tổng thống Donald Trump áp đặt các biện pháp thuế quan lên nhiều đối tác thương mại trên toàn cầu. Thị trường chứng khoán thế giới đồng loạt giảm mạnh, nỗi sợ hãi bao trùm khi làn sóng bán tháo lan rộng trên các thị trường tài chính quốc tế. Những sự kiện “thiên nga đen” vẫn luôn rình rập nhà đầu tư vào những thời điểm khó lường nhất.

Nhưng bất ngờ thay, chính trong những thời điểm lo lắng và sợ hãi nhất, niềm tin và sự lạc quan lại quay trở lại. Thị trường chứng khoán toàn cầu nói chung và Việt Nam nói riêng tiếp tục ghi nhận những nhịp tăng điểm bứt phá, thậm chí liên tiếp xác lập các đỉnh cao mới. Nếu không quá lo sợ trước những biến động tiêu cực ngắn hạn, nếu nhà đầu tư vẫn kiên định với triển vọng và tiềm năng của các doanh nghiệp niêm yết, thì thay vì thua lỗ và mất mát, họ lại được hưởng thành quả từ một trong những pha tăng điểm mạnh mẽ nhất, khi thanh khoản toàn thị trường tăng vọt, có những phiên giao dịch đạt 70.000-80.000 tỷ đồng, tính riêng trên Sở Giao dịch chứng khoán TP.HCM.

“Ngây thơ” với giá trị, kỷ luật với quyết định đầu tư

Việc giữ niềm tin vào giá trị doanh nghiệp và kỷ luật đầu tư trở thành “la bàn” giúp nhà đầu tư ổn định tâm lý và ra quyết định hiệu quả.

Robert Shiller, Eugene Fama – những nhà kinh tế học đạt giải Nobel kinh tế năm 2013 – cũng từng đề cập đến kết quả nghiên cứu liên quan đến định giá tài sản. Thông điệp cốt lõi được đưa ra là: trong ngắn hạn, nhà đầu tư có rất ít cơ sở để định giá chính xác hoặc dự báo diễn biến giá tài sản, bởi thị trường chịu tác động mạnh từ thông tin và tâm lý. Ngược lại, trong bức tranh dài hạn hơn, từ 1-3-5 năm, việc định giá dựa trên nền tảng và triển vọng lại có ý nghĩa lớn hơn.

Trong ngắn hạn, thị trường chứng khoán thường bị chi phối mạnh bởi tâm lý đám đông. Khi thị trường tăng điểm, sự lạc quan lan tỏa nhanh chóng, khiến nhà đầu tư sẵn sàng bỏ qua định giá và rủi ro để chạy theo xu hướng. Ngược lại, khi thị trường điều chỉnh mạnh hoặc giảm sâu, nỗi sợ hãi lấn át, buộc nhiều nhà đầu tư bán tháo trong trạng thái bị động, dù nền tảng doanh nghiệp thay đổi không đáng kể.

Chính sự dao động tâm lý này khiến không ít nhà đầu tư rơi vào vòng luẩn quẩn: mua ở vùng giá cao khi hưng phấn và bán ở vùng giá thấp khi bi quan. Đó cũng là lý do vì sao, dù thị trường dài hạn vẫn nằm trong kênh tăng giá, kết quả đầu tư của nhiều cá nhân lại không phản ánh đúng xu thế chung.

TS. Lê Đức Khánh, Giám đốc Phân tích, Công ty Chứng khoán VPS

“Hãy cứ ngây thơ, cứ dại khờ” không phải là lời khuyên đầu tư thiếu suy nghĩ, mà là cách nói ẩn dụ cho việc giữ một niềm tin đơn giản và nhất quán vào các giá trị cốt lõi: chất lượng doanh nghiệp và mức định giá hợp lý. Trong một thị trường đầy nhiễu loạn thông tin, sự “ngây thơ” ấy giúp nhà đầu tư tránh bị cuốn theo những biến động ngắn hạn, tin đồn hay cảm xúc nhất thời.

Thực tế cho thấy, về dài hạn, thị trường chứng khoán Việt Nam vẫn vận động trong kênh tăng giá song hành cùng đà phát triển của nền kinh tế. Tuy nhiên, con đường đi lên ấy không hề bằng phẳng. Có những giai đoạn thị trường diễn biến tích cực, giá cổ phiếu tăng mạnh và mang lại cảm giác “dễ kiếm tiền”. Nhưng cũng có những giai đoạn trầm lắng, thậm chí giảm sâu, thử thách niềm tin và sự kiên nhẫn của nhà đầu tư.

Yếu tố quyết định giúp nhà đầu tư vượt qua những biến động tâm lý chính là kỷ luật và hệ thống đầu tư. Khi đã xác định rõ các tiêu chí lựa chọn cổ phiếu – từ chất lượng doanh nghiệp, triển vọng ngành đến mức định giá – nhà đầu tư sẽ có cơ sở để quan sát, sàng lọc và ra quyết định, bất kể thị trường đang tăng hay giảm. Trong một thị trường luôn biến động, sự nhất quán trong hệ thống đầu tư chính là “la bàn” giúp nhà đầu tư không bị lạc hướng. Thay vì phản ứng theo cảm xúc, nhà đầu tư hành động dựa trên kế hoạch và niềm tin đã được kiểm chứng.

Hiểu chu kỳ để đi đường dài

Năm 2026 tiếp tục được kỳ vọng là năm tăng trưởng của nền kinh tế và thị trường chứng khoán. Trong bối cảnh đó, việc hiểu rõ chu kỳ của nền kinh tế, chu kỳ của thị trường chứng khoán, cũng như đặc điểm vận động của các nhóm cổ phiếu mang tính chu kỳ, trở nên đặc biệt quan trọng.

Một trong những yếu tố tâm lý then chốt mà nhà đầu tư cần trang bị là sự hiểu biết về chu kỳ vận động của thị trường. Thị trường không tăng mãi và cũng không giảm mãi; mỗi giai đoạn đều có những đặc điểm riêng về dòng tiền, mức độ rủi ro và cơ hội đầu tư.

Việc nhận diện đúng bối cảnh giúp nhà đầu tư điều chỉnh chiến lược và quản lý danh mục một cách linh hoạt. Khi thị trường thuận lợi, nhà đầu tư có thể gia tăng tỷ trọng cổ phiếu để tận dụng xu hướng và tối ưu hóa lợi nhuận. Ngược lại, trong những giai đoạn biến động mạnh hoặc điều chỉnh sâu, việc giảm đòn bẩy, nâng cao tỷ trọng tiền mặt và tập trung vào các cổ phiếu có nền tảng vững chắc sẽ giúp danh mục có khả năng chống chịu tốt hơn trước sóng gió.

Một quan niệm phổ biến nhưng chưa hoàn toàn chính xác là cơ hội đầu tư chỉ xuất hiện khi thị trường tích lũy hoặc trong xu hướng tăng rõ ràng. Thực tế, cơ hội luôn tồn tại, ngay cả trong những giai đoạn thị trường biến động mạnh hoặc giảm sâu nhất.

Lịch sử thị trường chứng khoán cho thấy, nhiều cơ hội đầu tư hấp dẫn nhất lại xuất hiện trong những thời điểm tâm lý thị trường bi quan nhất. Khi nỗi sợ hãi bao trùm, giá cổ phiếu của nhiều doanh nghiệp tốt bị chiết khấu mạnh, tạo ra biên an toàn lớn cho nhà đầu tư dài hạn. Vấn đề nằm ở chỗ, không phải ai cũng đủ bản lĩnh và niềm tin để hành động trong những thời điểm đó.

Ngay cả khi thị trường chung kém tích cực, vẫn có những nhóm cổ phiếu vận động ngược chiều hoặc thể hiện sức mạnh vượt trội. Nhóm dầu khí, vật liệu xây dựng, một số cổ phiếu tài chính – bảo hiểm hay bán lẻ là những ví dụ điển hình, khi được hỗ trợ bởi câu chuyện riêng về chu kỳ ngành, nhu cầu thị trường hoặc kết quả kinh doanh cải thiện. Việc nhận diện và lựa chọn đúng những cổ phiếu này không chỉ mang lại hiệu quả đầu tư, mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc ổn định tâm lý. Khi danh mục vẫn có những điểm sáng, nhà đầu tư sẽ tránh được cảm giác hoang mang và áp lực trong các nhịp điều chỉnh của thị trường chung.

Xét cho cùng, đầu tư chứng khoán không chỉ là câu chuyện của con số và lợi nhuận, mà còn là hành trình rèn luyện tâm lý. “Ngây thơ” trong niềm tin vào giá trị, nhưng tỉnh táo trong hành động; kiên nhẫn với chiến lược, nhưng linh hoạt trước chu kỳ – đó là trạng thái tâm lý mà nhà đầu tư cần hướng tới.

Khi hiểu rằng, thị trường luôn vận động theo chu kỳ và cơ hội không bao giờ biến mất, nhà đầu tư sẽ bớt lo sợ trước những biến động ngắn hạn, để tập trung nhiều hơn vào bức tranh dài hạn. Và chính niềm tin ấy sẽ là nền tảng giúp họ đồng hành cùng thị trường chứng khoán trên một chặng đường bền vững hơn.