Kiến tạo chu kỳ phát triển mới của thị trường chứng khoán

Trao đổi với Báo Đầu tư Chứng khoán, TS. Nguyễn Sơn, Chủ tịch Hội đồng thành viên Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) nhấn mạnh vai trò của cơ chế đối tác bù trừ trung tâm, nền tảng công nghệ KRX và tiến trình nâng hạng thị trường như những trụ cột then chốt giúp nâng cao năng lực quản trị rủi ro, cải thiện thanh khoản và tiệm cận chuẩn mực quốc tế.

Với mục tiêu tăng trưởng GDP 10% trở lên và thị trường chứng khoán hướng tới nâng hạng thị trường chính thức vào ngày 21/9/2026, điều này mở ra những cơ hội gì cho thị trường trong năm 2026, thưa ông?

Nhìn lại năm 2025, kinh tế thế giới tiếp tục đối mặt với nhiều diễn biến phức tạp và khó lường. Những bất ổn địa chính trị tại một số khu vực, tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu, cùng xu hướng đan xen giữa thắt chặt và nới lỏng chính sách tiền tệ tại các nền kinh tế lớn đã khiến thị trường tài chính toàn cầu biến động mạnh, qua đó ảnh hưởng không nhỏ đến triển vọng tăng trưởng chung.

Trong bối cảnh đó, kinh tế vĩ mô Việt Nam vẫn giữ được sự ổn định tương đối vững chắc. Lạm phát được kiểm soát, các cân đối lớn của nền kinh tế được đảm bảo, niềm tin của doanh nghiệp và nhà đầu tư tiếp tục được duy trì. Đặc biệt, tăng trưởng GDP năm 2025 đạt 8,02%, vượt mục tiêu Quốc hội đề ra, tạo nền tảng quan trọng cho giai đoạn phát triển tiếp theo.

Trên nền tảng vĩ mô tích cực, thị trường chứng khoán Việt Nam năm 2025 tiếp tục vận hành ổn định, an toàn và minh bạch, đồng thời duy trì thanh khoản ở mức cao. Chỉ số VN-Index liên tục xác lập các đỉnh cao mới; tính đến cuối tháng 12, chỉ số này đã tăng gần 41% so với cuối năm 2024. Quy mô vốn hóa thị trường cổ phiếu đạt gần 10 triệu tỷ đồng, tăng 37,6%. Số lượng tài khoản nhà đầu tư đạt 11,8 triệu, vượt mục tiêu của Chiến lược phát triển thị trường chứng khoán đến năm 2030…

Bên cạnh các chỉ tiêu định lượng, năm 2025 còn ghi nhận những bước tiến mang tính nền tảng đối với sự phát triển dài hạn của thị trường. Việc hệ thống công nghệ thông tin mới (KRX) chính thức đi vào vận hành, cùng với việc FTSE Russell công bố nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi thứ cấp, là những minh chứng rõ nét cho thấy thị trường đang từng bước tiệm cận các chuẩn mực quốc tế.

Bước sang năm 2026, triển vọng của thị trường chứng khoán tiếp tục được củng cố bởi nhiều động lực quan trọng. Giải ngân vốn đầu tư công được đẩy mạnh; dòng vốn FDI tiếp tục chảy vào các lĩnh vực công nghệ cao, trí tuệ nhân tạo và năng lượng xanh; trong khi tiến trình cải cách thể chế, chuyển đổi số và xanh hóa nền kinh tế được thúc đẩy mạnh mẽ. Với mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số trong giai đoạn 2026 – 2030, các cải cách kinh tế sẽ tạo điều kiện để doanh nghiệp mở rộng quy mô, nâng cao chất lượng và gia tăng nguồn hàng cho thị trường chứng khoán. Đặc biệt, việc chính thức nâng hạng thị trường vào tháng 9/2026 được kỳ vọng sẽ tạo lực hút đáng kể đối với dòng vốn đầu tư nước ngoài, góp phần gia tăng thanh khoản và chiều sâu cho thị trường.

Cơ chế đối tác bù trừ trung tâm dự kiến vận hành chính thức giai đoạn 1 vào đầu năm 2027. Ông có thể chia sẻ rõ hơn về lộ trình triển khai và vai trò của VSDC trong mô hình này?

Triển khai cơ chế đối tác bù trừ trung tâm cho thị trường cơ sở sẽ góp phần tháo gỡ rào cản prefunding – một trong những điều kiện then chốt để thị trường chứng khoán Việt Nam được nâng hạng.

Mô hình đối tác bù trừ trung tâm (Central Counterparty – CCP) là phương thức bù trừ, thanh toán tiên tiến, hiện được áp dụng phổ biến tại nhiều thị trường chứng khoán trên thế giới nhờ ưu thế vượt trội trong quản lý rủi ro. Với đặc thù sử dụng đòn bẩy tài chính cao, quy mô giao dịch lớn và thời gian thanh toán kéo dài, mô hình này đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hạn chế rủi ro đối tác và nguy cơ đổ vỡ dây chuyền.

Sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, vai trò của CCP ngày càng được khẳng định như một trụ cột không thể thiếu trong hạ tầng thị trường tài chính. Hiện nay, khoảng 80% các thị trường chứng khoán trên thế giới đã áp dụng cơ chế CCP cho cả thị trường cơ sở và thị trường phái sinh.

Tại Việt Nam, VSDC đã triển khai thành công mô hình CCP cho thị trường chứng khoán phái sinh kể từ khi thị trường này chính thức đi vào hoạt động vào tháng 8/2017. Sau hơn 8 năm vận hành, mô hình CCP đã góp phần quan trọng giúp thị trường phái sinh tăng trưởng nhanh, phát huy vai trò phòng ngừa rủi ro và đóng góp tích cực vào sự ổn định chung của thị trường chứng khoán.

Trên cơ sở những kinh nghiệm đó, ngay từ năm 2019, VSDC đã nghiên cứu xây dựng mô hình CCP cho hoạt động bù trừ, thanh toán chứng khoán cơ sở, phù hợp với chức năng của hệ thống KRX và khuôn khổ pháp lý tại Việt Nam. Theo mô hình này, VSDC sẽ tham gia giao dịch thông qua cơ chế thế vị, thiết lập nhiều lớp phòng vệ rủi ro, qua đó tăng cường bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư và củng cố niềm tin đối với thị trường.

Một điểm đáng chú ý là việc triển khai CCP cho thị trường cơ sở sẽ góp phần tháo gỡ rào cản yêu cầu ký quỹ trước giao dịch (prefunding) – một trong những điều kiện then chốt để đáp ứng các tiêu chí nâng hạng thị trường. Thông qua cơ chế ký quỹ linh hoạt, các thành viên bù trừ có thể xác định mức ký quỹ phù hợp với mức độ tín nhiệm của nhà đầu tư, từ đó thúc đẩy thanh khoản và nâng cao sức hấp dẫn của thị trường.

Về công tác chuẩn bị, khung pháp lý cho CCP đã được quy định và cụ thể hóa tại Luật Chứng khoán 2019, Luật số 56/2024/QH15, các nghị định, thông tư liên quan. Đồng thời, VSDC đang triển khai đề án thành lập công ty con thực hiện chức năng CCP, nhằm tách biệt và khu trú rủi ro theo thông lệ quốc tế. Dự kiến, toàn bộ công tác chuẩn bị sẽ hoàn tất trong năm 2026, sẵn sàng đưa cơ chế CCP cho thị trường chứng khoán cơ sở vào vận hành từ quý I/2027 theo lộ trình của cơ quan quản lý.

Nhu cầu kết nối tự động giữa các ngân hàng lưu ký và công ty chứng khoán đang trở nên cấp thiết so với quy trình giao tiếp thủ công hiện nay. Việc xây dựng nền tảng tương tác trực tuyến (STP) giữa các ngân hàng lưu ký và công ty chứng khoán đã được VSDC triển khai như thế nào, thưa ông?

Hiện nay, việc trao đổi thông tin giữa ngân hàng lưu ký và công ty chứng khoán vẫn chủ yếu được thực hiện theo phương thức bán thủ công, tiềm ẩn rủi ro về chậm trễ và sai sót. Khi số lượng giao dịch của nhà đầu tư nước ngoài gia tăng mạnh mẽ trong bối cảnh thị trường được nâng hạng, phương thức này sẽ không còn đáp ứng được yêu cầu vận hành của thị trường.

Xuất phát từ thực tiễn đó, VSDC đã triển khai xây dựng nền tảng công nghệ thông tin cho phép tương tác trực tuyến, tự động hóa quy trình nghiệp vụ giữa các ngân hàng lưu ký và công ty chứng khoán theo mô hình STP. Đây là bước đi cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả xử lý giao dịch, giảm thiểu rủi ro vận hành và đảm bảo an toàn hệ thống.

Thực hiện chỉ đạo của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, VSDC đã hoàn tất việc thiết lập hạ tầng công nghệ và hiện đang triển khai thí điểm kết nối trực tuyến. Dự kiến, việc kiểm thử nội bộ sẽ hoàn thành trong tháng 1/2026 và kiểm thử với các thành viên thị trường vào đầu tháng 2/2026, trước khi chính thức đưa hệ thống vào vận hành từ đầu tháng 3/2026.

Sau khi nền tảng KRX vận hành ổn định, cùng với tốc độ tăng trưởng của thị trường, nhu cầu nâng cấp dung lượng hệ thống và triển khai các tiện ích như bán chứng khoán chờ về, giao dịch trong ngày, giao dịch bán khống… trở nên cấp thiết. Hiện tại, VSDC và các Sở Giao dịch chứng khoán đang phối hợp như thế nào để sớm đưa các sản phẩm này vào vận hành?

Hệ thống KRX được thiết kế với đầy đủ các tính năng hiện đại, đáp ứng yêu cầu phát triển của thị trường trong dài hạn. Tuy nhiên, để đưa các nghiệp vụ mới vào vận hành, cần có sự đánh giá kỹ lưỡng về khả năng đáp ứng của hệ thống, đặc biệt là dung lượng, hiệu năng xử lý và công tác quản trị rủi ro.

Trong thời gian qua, VSDC đã phối hợp chặt chẽ với Sở Giao dịch chứng khoán TP.HCM – đơn vị chủ đầu tư – làm việc với nhà thầu KRX nhằm rà soát, đánh giá các phương án nâng cấp hệ thống. Việc nâng cấp một hệ thống công nghệ thông tin có tính chất đặc biệt quan trọng như KRX đòi hỏi quy trình triển khai chặt chẽ, thận trọng, nhằm đảm bảo an toàn tuyệt đối khi đưa vào vận hành.

Về dài hạn, bên cạnh việc nâng cấp hệ thống KRX để đáp ứng nhu cầu giao dịch trong 3 – 4 năm tới, VSDC cũng đang nghiên cứu một bài toán tổng thể về hạ tầng công nghệ thông tin độc lập, qua đó chủ động chuẩn bị cho giai đoạn phát triển mạnh mẽ hơn của thị trường trong 5 – 10 năm tới.