Thị trường phát điện cạnh tranh là gì?
Thị trường điện Việt Nam đang bước vào năm 2026 với một mặt bằng giá mới, được định hình bởi sự kết hợp giữa nhu cầu điện tăng trở lại và những điều chỉnh mang tính kỹ thuật trong cơ chế vận hành thị trường phát điện cạnh tranh.
Trong hệ thống điện hiện nay, một phần sản lượng điện được giao dịch thông qua thị trường phát điện cạnh tranh (CGM – Competitive Generation Market). Có thể hiểu đơn giản đây là “sàn giao dịch” nơi các nhà máy điện chào giá để bán điện, thay vì được mua với giá cố định như trong các hợp đồng dài hạn.
Giá điện trên thị trường này không phải một con số duy nhất, mà được cấu thành từ hai phần:
SMP (System Marginal Price): giá điện năng thị trường, phản ánh chi phí sản xuất của nhà máy điện có giá chào cao nhất nhưng vẫn được huy động.
CAN (Capacity Price): giá công suất, khoản thanh toán nhằm đảm bảo các nhà máy luôn duy trì khả năng phát điện, kể cả trong thời điểm nhu cầu thấp.
Tổng của hai cấu phần này tạo nên giá CGM, hay còn gọi là giá điện thị trường.
Theo các dữ liệu cập nhật, giá điện thị trường năm 2025 chỉ đạt trung bình khoảng 893 đồng/kWh, giảm mạnh so với năm trước và thấp hơn đáng kể so với các dự báo đầu năm. Nguyên nhân chủ yếu đến từ yếu tố thời tiết.
Năm qua ghi nhận nhiều đợt mưa lớn và bão, đặc biệt trong mùa mưa, giúp các hồ thủy điện duy trì mực nước cao. Khi thủy điện – nguồn có chi phí thấp được huy động nhiều, nhu cầu sử dụng các nhà máy nhiệt điện giá cao giảm xuống, kéo mặt bằng giá điện thị trường đi xuống. Bên cạnh đó, quý IV/2025 cũng chứng kiến nhu cầu điện yếu hơn dự báo, góp phần củng cố xu hướng này.
Bước sang năm 2026, triển vọng tiêu thụ điện được Vietcap đánh giá tích cực hơn. Theo kịch bản điều hành, nhu cầu điện toàn hệ thống có thể tăng khoảng 8,5%, thậm chí lên tới 14% trong kịch bản cao. Đây là mức tăng đáng kể, phản ánh sự phục hồi của hoạt động sản xuất – kinh doanh và tiêu dùng điện.
Tuy nhiên, điểm đáng chú ý nằm ở cấu phần giá công suất (CAN). Các cập nhật mới cho thấy CAN năm 2026 chỉ vào khoảng 130 đồng/kWh, thấp hơn nhiều so với giả định trước đó, dù vẫn cao gấp gần ba lần so với cùng kỳ năm trước. Việc CAN giảm mạnh đã khiến dự báo giá CGM năm 2026 được điều chỉnh xuống còn khoảng 1.167 đồng/kWh, thấp hơn so với kỳ vọng ban đầu của thị trường.
Nói cách khác, dù nhu cầu điện tăng tạo lực đỡ cho giá điện năng (SMP), nhưng việc giá công suất thấp hơn đã “hãm” đà tăng chung của giá điện thị trường.
Tác động đến doanh nghiệp điện
Việc điều chỉnh dự báo giá điện thị trường năm 2026 được đánh giá không tạo ra cú sốc đối với toàn ngành, nhưng đủ để làm rõ sự khác biệt về mức độ ảnh hưởng giữa các doanh nghiệp điện, tùy theo cơ cấu nguồn điện, tỷ lệ tham gia thị trường phát điện cạnh tranh và đặc điểm hợp đồng mua bán điện.
Theo phân tích trong báo cáo, nhóm nhiệt điện than là đối tượng chịu tác động rõ nét nhất khi giá CGM thấp hơn giả định trước đó. Các doanh nghiệp như POW, QTP và PPC có tỷ lệ sản lượng bán qua thị trường điện cạnh tranh tương đối cao. Khi giá công suất CAN năm 2026 được xác định thấp hơn đáng kể so với kỳ vọng ban đầu, phần doanh thu từ thị trường bị thu hẹp, kéo theo khả năng điều chỉnh giảm lợi nhuận so với các kịch bản trước đó. Trong bối cảnh chi phí nhiên liệu than không còn ở mức thấp, dư địa cải thiện biên lợi nhuận của nhóm này trở nên hạn chế hơn.
Với nhóm nhiệt điện khí, tác động được đánh giá mang tính trung hòa hơn. Trường hợp của NT2 cho thấy giá điện thị trường thấp hơn có thể gây áp lực nhất định lên doanh thu, song mức độ ảnh hưởng phụ thuộc lớn vào giá khí đầu vào. Vietcap cho rằng nếu giá khí thực tế duy trì thấp hơn giả định, phần chi phí nhiên liệu giảm có thể bù đắp một phần cho tác động tiêu cực từ giá CGM, giúp kết quả kinh doanh không biến động mạnh.
Trong khi đó, thủy điện là nhóm ít chịu ảnh hưởng nhất từ việc điều chỉnh giá điện thị trường. Đặc thù của các doanh nghiệp thủy điện là tỷ lệ sản lượng được ký hợp đồng dài hạn cao, thường lên tới gần như toàn bộ công suất thiết kế. Nhờ đó, doanh thu của nhóm này phụ thuộc nhiều hơn vào điều kiện thủy văn và sản lượng phát điện thực tế, thay vì biến động ngắn hạn của giá CGM hay giá công suất CAN. Việc giá CAN thấp hơn kỳ vọng vì vậy không tạo ra thay đổi đáng kể đối với triển vọng lợi nhuận của nhóm thủy điện.
Nhìn tổng thể, bức tranh giá điện năm 2026 cho thấy thị trường đang bước vào giai đoạn điều chỉnh sau biến động, thay vì đảo chiều xu hướng. Nhu cầu điện vẫn tăng, chi phí nhiên liệu có xu hướng nhích lên, nhưng các yếu tố kỹ thuật trong cơ chế thị trường, đặc biệt là giá công suất đang đóng vai trò then chốt trong việc định hình mặt bằng giá mới.
Với nhà đầu tư và doanh nghiệp, giai đoạn này đòi hỏi cách tiếp cận thận trọng hơn, tập trung vào cấu trúc hợp đồng, khả năng kiểm soát chi phí và mức độ phụ thuộc vào thị trường điện cạnh tranh, thay vì chỉ nhìn vào xu hướng tăng – giảm của giá điện chung.
Nguồn: https://kinhtechungkhoan.vn/thi-truong-phat-dien-canh-tranh-diem-ten-cac-doanh-nghiep-chiu-tac-dong-tu-gia-dien-2026-1423180.html
