5 vụ phạt “tẩy xanh” và cảnh báo với thị trường quỹ ESG Việt Nam

5 vụ phạt “tẩy xanh” và cảnh báo với thị trường quỹ ESG Việt Nam

Tại Mỹ và Australia, cơ quan quản lý đã phạt nhiều công ty quản lý quỹ hàng triệu USD vì quảng bá sản phẩm “xanh” không đúng với danh mục thực tế. Khi Việt Nam bắt đầu gắn ưu đãi tài chính với tiêu chí ESG và chuẩn bị mở rộng thị trường quỹ, các vụ việc này là lời nhắc về rủi ro “tẩy xanh” (greenwashing).

5 vụ việc tiêu biểu

Các vụ phạt vì tẩy xanh trong giai đoạn 2021-2025 được nhắc tới trong báo cáo tại Diễn đàn Chứng khoán châu Á (ASF AGM) 2026 như những bài học cho thị trường tài chính bền vững khu vực.

Theo công bố của Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC), năm 2022, BNY Mellon Investment Adviser bị phạt 1.5 triệu USD vì tuyên bố mọi khoản đầu tư trong một số quỹ ESG đều đã qua rà soát chất lượng ESG, trong khi nhiều khoản thực tế chưa được rà soát. Hai năm sau, SEC tiếp tục phạt WisdomTree 4 triệu USD do ba quỹ gắn nhãn ESG của công ty này vẫn nắm cổ phiếu ngành than, khí đốt và thuốc lá, những lĩnh vực bản cáo bạch đã cam kết loại trừ.

Mức phạt lớn nhất thuộc về Invesco Advisers, với 17.5 triệu USD, vì tuyên bố 70-94% tài sản quản lý được “tích hợp ESG”. Con số này bị thổi phồng do tính cả các quỹ ETF thụ động vốn không áp dụng tiêu chí ESG.

Tại Australia, các vụ việc được đưa ra tòa theo đơn kiện của Ủy ban Chứng khoán và Đầu tư Australia (ASIC). Năm 2024, Tòa án Liên bang buộc Vanguard Investments Australia nộp phạt 12.9 triệu AUD vì quảng bá một quỹ trái phiếu chỉ số là đã sàng lọc theo tiêu chí ESG, trong khi phần lớn chứng khoán trong quỹ không qua sàng lọc. Đến năm 2025, quỹ hưu trí Active Super bị phạt 10.5 triệu AUD do tuyên bố loại trừ thuốc lá, cờ bạc và một số khoản đầu tư rủi ro ESG nhưng vẫn duy trì tỷ trọng ở các lĩnh vực này.

Điểm chung của cả 5 vụ là khoảng cách giữa lời nói và việc làm. Các tổ chức dùng thông điệp xanh để thu hút dòng tiền, trong khi danh mục thực tế vẫn chứa những tài sản đã cam kết tránh. Hai vụ Vanguard và Active Super cũng nằm trong chuỗi các vụ ASIC thắng kiện liên tiếp, cho thấy xu hướng xử lý ngày càng quyết liệt.

Châu Á siết chuẩn công bố thông tin

Tại châu Á, các cơ quan quản lý đang chuyển từ khuyến khích sang bắt buộc trong công bố thông tin bền vững. Theo Hiệp hội Chứng khoán Đài Loan (CTSA), Đài Loan đang chuyển toàn bộ báo cáo bền vững của doanh nghiệp sang chuẩn ISSB của IFRS, qua đó mở rộng minh bạch thông tin tài chính liên quan đến khí hậu.

Philippines đi theo hướng khác. Theo Hiệp hội Môi giới và Đại lý Chứng khoán Philippines (PASBDI), từ tháng 6/2026, Sở Giao dịch Chứng khoán Philippines trở thành sàn giao dịch đầu tiên trên thế giới tham gia Dự án Công bố Carbon (CDP) với tư cách bên ký kết thị trường vốn. Tại Thổ Nhĩ Kỳ, Hiệp hội Thị trường Vốn (TCMA) đã công bố báo cáo bền vững đầu tiên theo chuẩn GRI năm 2025, trong khi nước này thí điểm hệ thống giao dịch phát thải và chuẩn bị đăng cai COP31.

Khảo sát ASIFMA-KPMG 2026 ghi nhận khoảng cách về mức độ thuận lợi của môi trường ESG giữa các thị trường trong khu vực đang thu hẹp. Rào cản lớn nhất hiện nay nằm ở khoảng trống năng lực nội bộ của ngành tài chính, vượt qua cả yếu tố pháp lý hay dữ liệu. Năng lực thẩm định yếu chính là điều kiện thuận lợi để tẩy xanh xảy ra.

Rủi ro đang hình thành tại Việt Nam

Thị trường quỹ Việt Nam hiện vẫn còn nhỏ. Theo báo cáo của Hiệp hội Kinh doanh Chứng khoán Việt Nam (VASB), cả nước có 36 công ty quản lý quỹ, quản lý 91 quỹ mở, 3 quỹ đóng, 21 quỹ ETF và một số quỹ khác, với tổng giá trị tài sản ròng khoảng 3.2 tỷ USD, tương đương 2% GDP. Mục tiêu đến năm 2030 là nâng quy mô này lên tối thiểu 5% GDP. Khi thị trường quỹ mở rộng, sản phẩm gắn nhãn ESG và chủ đề xanh nhiều khả năng sẽ là phân khúc được các công ty quản lý quỹ quan tâm.

Khung pháp lý cũng đang tạo ra động lực tài chính cho nhãn xanh. Theo Hiệp hội Thị trường Trái phiếu Việt Nam (VBMA), Quyết định 46/2026/QĐ-TTg yêu cầu doanh nghiệp tư nhân và hộ kinh doanh lập, công bố báo cáo áp dụng khung tiêu chuẩn ESG để làm cơ sở xét hỗ trợ lãi suất từ ngân sách hoặc quỹ tài chính nhà nước.

Trước đó, Quyết định 21/2025/QĐ-TTg đã ban hành danh mục phân loại xanh làm căn cứ để dự án tiếp cận ưu đãi về tín dụng xanh và trái phiếu xanh. Khi nhãn xanh gắn với lợi ích kinh tế, động cơ tẩy xanh cũng tăng theo. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy rủi ro tập trung ở khâu kiểm chứng và giám sát sau khi doanh nghiệp đã được gắn nhãn.

Từ 5 vụ việc trên, có thể rút ra một số nguyên tắc. Nguyên tắc đầu tiên là tuyên bố phải khớp với danh mục: mọi khẳng định trong bản cáo bạch hay tài liệu giới thiệu sản phẩm đều cần có bằng chứng trong danh mục đầu tư thực tế. Vì vậy, tài liệu tiếp thị dùng các từ như “xanh”, “sạch” hay “bền vững” cần được rà soát và đối chiếu với danh mục trước khi phát hành.

Công ty quản lý quỹ cũng cần minh bạch phương pháp và dữ liệu, định nghĩa rõ thế nào là “tích hợp ESG”, công bố nguồn dữ liệu và áp dụng các chuẩn quốc tế như ISSB. Danh sách loại trừ phải được duy trì bằng văn bản và đi kèm dữ liệu đủ rộng để thực thi, vụ WisdomTree cho thấy thiếu dữ liệu chính là điểm thất bại. Với trái phiếu xanh, việc tổ chức độc lập đánh giá trước và sau phát hành theo nguyên tắc của ICMA hoặc tiêu chuẩn Climate Bonds giúp giảm đáng kể rủi ro.

Thị trường tài chính bền vững của Việt Nam đang ở giai đoạn đầu. Xây dựng cơ chế kiểm chứng ngay từ bây giờ sẽ ít tốn kém hơn nhiều so với xử lý hậu quả khi niềm tin của nhà đầu tư vào nhãn xanh đã bị tổn hại.

Thu Minh

FILI

– 09:10 02/10/2026