Các thương vụ IPO vượt 10,000 tỷ đồng mở ra làn sóng thoái vốn doanh nghiệp Nhà nước thứ ba

Dưới áp lực từ các mục tiêu tăng trưởng vĩ mô và nhu cầu tài khóa lớn của Chính phủ, hoạt động cổ phần hóa, thoái vốn doanh nghiệp Nhà nước đang bước vào làn sóng thứ ba trên thị trường chứng khoán Quá trình tái cơ cấu này sẽ được định hình bởi các tiêu chí phân loại mới, hướng tới việc tập trung nguồn lực vào các doanh nghiệp quy mô lớn đóng vai trò dẫn dắt và tiến tới hình thành Quỹ Đầu tư quốc gia.

Theo Báo cáo đặc biệt “Market Waves” kỳ 4 do Trung tâm Phân tích Nghiên cứu Chứng khoán BIDV (BSC Research) công bố ngày 07/08, hoạt động cổ phần hóa và thoái vốn doanh nghiệp Nhà nước trên thị trường chứng khoán đang bước vào làn sóng thứ 3, được định hình bởi những áp lực từ bối cảnh kinh tế vĩ mô, nhu cầu vốn lớn của Chính phủ và khung pháp lý mới vừa được ban hành.

Động lực từ bối cảnh vĩ mô và nhu cầu tài khóa

Hoạt động tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước gắn liền với các mục tiêu kinh tế – xã hội giai đoạn 2026 – 2030. Trong đó, mục tiêu tốc độ tăng trưởng GDP bình quân được đặt ra ở mức trên 10%/năm. Để đáp ứng, tổng vốn đầu tư toàn xã hội trên GDP cần đạt mức 40%.

Tổng thu ngân sách Nhà nước trong giai đoạn 2026 – 2030 ước tính đạt khoảng 16.1 triệu tỷ đồng trong khi tổng chi ngân sách Nhà nước dự kiến lên đến 20.9 triệu tỷ đồng. Kế hoạch này dẫn đến mức bội chi ngân sách dự kiến khoảng 5% GDP và đẩy tỷ lệ nợ công trên GDP lên 41-42%.

Từ bối cảnh đó, việc đẩy mạnh thoái vốn và cổ phần hóa trở thành giải pháp cần thiết nhằm tái định hình danh mục đầu tư công. Hoạt động này tạo ra dòng tiền mặt quy mô lớn để tập trung cho các dự án hạ tầng trọng điểm, đồng thời đóng vai trò làm bộ đệm an toàn cho nợ công.

Làn sóng cổ phần hóa, thoái vốn thứ 3 trên thị trường chứng khoán

Thị trường chứng khoán Việt Nam từng trải qua hai giai đoạn sôi động về cổ phần hóa và thoái vốn doanh nghiệp Nhà nước. Làn sóng thứ nhất diễn ra trong 2006 – 2009, khởi đầu và tập trung chủ yếu ở các ngân hàng quốc doanh. Làn sóng thứ hai từ 2016 – 2018 được đánh dấu bằng sự bùng nổ của các doanh nghiệp quy mô lớn. Thương vụ đáng chú ý nhất trong giai đoạn này là đợt thoái vốn của Bộ Công Thương tại Sabeco vào tháng 12/2017 với giá trị 109,972 tỷ đồng, chiếm 47% tổng giá trị thoái vốn tính từ năm 2005 đến nay.

Hoạt động đấu giá cổ phần và IPO có xu hướng quay trở lại trong năm 2025, mở ra làn sóng thứ ba trên thị trường và dự kiến kéo dài đến năm 2027. Đặc điểm nổi bật của làn sóng mới này là sự dịch chuyển dòng tiền tập trung vào nhóm ngành chứng khoán. Theo thống kê, có 4 trên 8 thương vụ đầu sóng ghi nhận quy mô từ 4,000 tỷ đồng trở lên.

Nhiều thương vụ có giá trị lớn đã được thực hiện trong năm 2025, bao gồm VPBankS (VPX) với 12,712 tỷ đồng, chứng khoán VPS đạt 12,138 tỷ đồng và TCBS (TCX) đạt 10,817 tỷ đồng. Ngoài ra, đợt sóng này cũng ghi nhận sự tham gia của chứng khoán LPBank với quy mô 4,256 tỷ đồng và thương vụ từ khối tư nhân là Điện máy Xanh với giá trị 13,280 tỷ đồng.

Đơn vị: Tỷ đồng

Nguồn: BSC Research

Cơ cấu sở hữu và các điểm nghẽn tại công ty đại chúng

Mặc dù có nhiều nỗ lực tái cơ cấu, khu vực Nhà nước vẫn duy trì tỷ trọng lớn trên thị trường chứng khoán Việt Nam với tỷ lệ sở hữu đạt 31.36%. Mức độ tập trung sở hữu tại Việt Nam tương đối cao khi tỷ lệ sở hữu trung bình của ba cổ đông lớn nhất lên tới 59%, chủ yếu đến từ sự chi phối của cổ đông Nhà nước thay vì các tập đoàn gia đình.

Thống kê trên thị trường hiện có khoảng 789 công ty đại chúng có nguồn gốc từ doanh nghiệp Nhà nước. Tuy nhiên, một số lượng lớn các đơn vị trong nhóm này đang gặp vướng mắc trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn quy định. Cụ thể, có 67 công ty không đáp ứng điều kiện về cơ cấu cổ đông do tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng quá thấp. Bên cạnh đó, 53 công ty không đáp ứng điều kiện về vốn điều lệ tối thiểu và 41 công ty chưa thực hiện niêm yết hoặc đăng ký giao dịch trên thị trường.

Nguồn: BSC Research

Khung pháp lý mới và định hướng tái cơ cấu

Quá trình sắp xếp lại doanh nghiệp Nhà nước trong thời gian tới sẽ tuân thủ các tiêu chí phân loại mới tại Quyết định 40/2026/QĐ-TTg được ban hành ngày 05/08/2026. Văn bản quy định chi tiết việc phân loại doanh nghiệp để thực hiện cơ cấu lại vốn Nhà nước, thay thế cho các quy định trước đây.

Theo quy định mới, Nhà nước sẽ tiếp tục duy trì tỷ lệ sở hữu 100% tại các lĩnh vực quốc phòng an ninh, năng lượng, hạ tầng thiết yếu, công nghệ cao và thăm dò khai thác dầu khí. Đồng thời bổ sung thêm SCIC, DATC, VNX và VSDC vào nhóm doanh nghiệp Nhà nước nắm giữ 100% vốn. Một số lĩnh vực cũng được nâng tỷ lệ sở hữu lên 100% bao gồm bán buôn lương thực, sản xuất phim khoa học, sản xuất thuốc lá điếu và hóa chất cơ bản.

Đối với nhóm doanh nghiệp Nhà nước nắm giữ từ 65% vốn điều lệ trở lên, các lĩnh vực được quy định bao gồm hạ tầng giao thông quan trọng như quản lý khai thác cảng hàng không, tài chính ngân hàng và khai thác khoáng sản quy mô lớn. Các lĩnh vực liên quan đến an sinh xã hội, đảm bảo nhu cầu thiết yếu cho miền núi vùng sâu, khai thác cung cấp nước sạch và thoát nước đô thị cũng được nâng tỷ lệ sở hữu Nhà nước lên mức trên 65%.

Định hướng tái cấu trúc đối với 857 doanh nghiệp có vốn Nhà nước thuộc 45 cơ quan đại diện chủ sở hữu sẽ được phân loại rõ ràng. Việc sắp xếp dựa trên nguyên tắc xác định các doanh nghiệp quy mô lớn đóng vai trò dẫn dắt và đưa các đơn vị cùng ngành nghề về nhóm doanh nghiệp tiên phong này. Số lượng doanh nghiệp còn lại sẽ được nghiên cứu để chuyển giao về SCIC, phù hợp với đề án tiến tới hình thành Quỹ Đầu tư quốc gia.