Minh bạch thông tin – nền móng của niềm tin và dòng vốn dài hạn

Trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam đang hướng tới mục tiêu nâng hạng từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi, yêu cầu nâng cao tính minh bạch ngày càng trở nên cấp thiết. Những bài học từ các vụ việc thao túng thị trường, gian lận báo cáo tài chính hay lan truyền thông tin sai lệch trong nước và quốc tế cho thấy chi phí của sự thiếu minh bạch có thể rất lớn, không chỉ đối với doanh nghiệp vi phạm mà còn đối với toàn bộ hệ sinh thái đầu tư.

Bà Trần Thị Khánh Hiền, Giám đốc Khối Nghiên cứu, Công ty Chứng khoán MB

Minh bạch thông tin – trách nhiệm của mọi chủ thể tham gia thị trường

Theo quy định của pháp luật Việt Nam, đặc biệt là Thông tư 96/2020/TT-BTC về công bố thông tin trên thị trường chứng khoán, trách nhiệm công bố thông tin không chỉ thuộc về tổ chức niêm yết mà còn trải rộng tới các công ty chứng khoán, quỹ đầu tư, tổ chức phát hành trái phiếu, cổ đông lớn và các cơ quan quản lý.

Đối với doanh nghiệp niêm yết, trách nhiệm quan trọng nhất là công bố đầy đủ, chính xác và kịp thời các thông tin về tình hình tài chính, hoạt động kinh doanh, chiến lược phát triển, giao dịch của cổ đông nội bộ cũng như các sự kiện có khả năng ảnh hưởng đáng kể đến giá cổ phiếu. Việc chậm trễ hoặc cung cấp thông tin thiếu chính xác có thể khiến nhà đầu tư đưa ra quyết định sai lầm, làm méo mó quá trình định giá doanh nghiệp.

Các công ty chứng khoán đóng vai trò trung gian trên thị trường, có trách nhiệm bảo đảm tính khách quan của các báo cáo phân tích, khuyến nghị đầu tư, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ công bố thông tin theo quy định. Trong khi đó, các quỹ đầu tư cần minh bạch về chiến lược đầu tư, cơ cấu danh mục và các yếu tố rủi ro nhằm bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư góp vốn.

Đặc biệt, cơ quan quản lý giữ vai trò trung tâm trong việc thiết lập khung pháp lý, giám sát việc tuân thủ và xử lý các hành vi vi phạm. Một thị trường chỉ có thể phát triển bền vững khi mọi chủ thể cùng thực hiện đầy đủ trách nhiệm minh bạch thông tin.

Đối với các nhà đầu tư tổ chức quốc tế, minh bạch thông tin là điều kiện tiên quyết trước khi giải ngân

Một số bài học đắt giá từ thị trường chứng khoán Việt Nam

Thị trường chứng khoán Việt Nam đã chứng kiến nhiều sự kiện cho thấy mức độ ảnh hưởng của thông tin đối với giá cổ phiếu và tâm lý nhà đầu tư. Năm 2022, vụ việc liên quan đến hệ sinh thái Louis Holdings trở thành một trong những vụ thao túng giá cổ phiếu lớn nhất thị trường. Thông qua việc tạo cung cầu giả kết hợp với các hoạt động truyền thông nhằm thu hút sự chú ý của nhà đầu tư, các cổ phiếu thuộc hệ sinh thái này như TGG, BII đã tăng giá hàng chục lần chỉ trong thời gian ngắn. Trong giai đoạn cao điểm, dòng tiền đầu cơ đổ mạnh vào nhóm này trước khi lao dốc khi cơ quan chức năng khởi tố vụ án, khiến nhiều nhà đầu tư thua lỗ nặng.

Một trường hợp khác là các sai phạm liên quan đến Tập đoàn FLC. Khi thông tin về các vi phạm trong giao dịch chứng khoán và hoạt động quản trị doanh nghiệp được công bố, nhiều cổ phiếu thuộc hệ sinh thái FLC liên tục giảm sàn, thanh khoản gần như đóng băng và niềm tin của nhà đầu tư bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Tác động của sự kiện không chỉ dừng lại ở một doanh nghiệp mà còn lan rộng sang cả nhóm cổ phiếu bất động sản và xây dựng.

Không chỉ tại Việt Nam, lịch sử thị trường tài chính toàn cầu cũng ghi nhận nhiều vụ sụp đổ doanh nghiệp bắt nguồn từ sự thiếu minh bạch thông tin. Điển hình là vụ bê bối Enron tại Mỹ giai đoạn 2001-2002. Enron từng được xem là một trong những tập đoàn năng lượng lớn nhất nước này. Tuy nhiên, Công ty đã sử dụng các kỹ thuật kế toán phức tạp để che giấu nợ và thổi phồng lợi nhuận trong nhiều năm.

Minh bạch thông tin là nền tảng để củng cố niềm tin nhà đầu tư và thu hút dòng vốn dài hạn vào thị trường chứng khoán Việt Nam.

Khi các hành vi gian lận bị phanh phui, giá cổ phiếu Enron lao dốc từ khoảng 90 USD/cổ phiếu xuống gần như vô giá trị, hàng nghìn nhân viên mất việc làm và hàng tỷ USD tài sản của nhà đầu tư bị xóa sổ. Vụ việc đã buộc Chính phủ Mỹ ban hành Đạo luật Sarbanes-Oxley nhằm tăng cường trách nhiệm giải trình và kiểm soát nội bộ đối với các công ty niêm yết.

Tại Nhật Bản, vụ bê bối kế toán của Toshiba năm 2015 cũng để lại những hậu quả nghiêm trọng. Tập đoàn này bị phát hiện khai khống lợi nhuận trong nhiều năm liên tiếp với tổng giá trị lên tới hàng tỷ USD. Giá cổ phiếu giảm mạnh, uy tín doanh nghiệp bị tổn hại nghiêm trọng và hàng loạt quy định về quản trị công ty tại Nhật Bản sau đó được siết chặt.

Những bê bối trên là minh chứng cho thấy, dù ở bất kỳ cấp độ phát triển nào của thị trường, sự bất đối xứng hay thiếu minh bạch về thông tin đều có thể dẫn tới khủng hoảng niềm tin và gây thiệt hại rất lớn cho nhà đầu tư.

Những thách thức đối với minh bạch thông tin trong kỷ nguyên số

Dù hệ thống pháp luật ngày càng hoàn thiện, việc duy trì tính minh bạch vẫn đối mặt với nhiều thách thức mới.

Thứ nhất là tốc độ lan truyền thông tin trên mạng xã hội. Một tin đồn thất thiệt liên quan đến tình hình tài chính, hoạt động kinh doanh hoặc lãnh đạo doanh nghiệp có thể khiến giá cổ phiếu biến động mạnh chỉ trong vài giờ trước khi doanh nghiệp kịp đưa ra phản hồi chính thức.

Thứ hai là sự phức tạp của các mô hình kinh doanh hiện đại. Việc đánh giá chất lượng tài sản, các giao dịch liên quan hay cấu trúc sở hữu chéo đòi hỏi trình độ phân tích cao hơn từ phía nhà đầu tư cũng như cơ quan quản lý.

Thứ ba là các cú sốc bất ngờ như đại dịch Covid-19, khủng hoảng tài chính hay xung đột địa chính trị có thể khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc dự báo và cập nhật chính xác về triển vọng hoạt động.

Trong bối cảnh đó, việc ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và các hệ thống công bố thông tin điện tử sẽ trở thành công cụ quan trọng giúp nâng cao chất lượng minh bạch thông tin trên thị trường.

Hoàn thiện cơ chế giám sát để bảo vệ nhà đầu tư và thu hút dòng vốn

Bên cạnh việc nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp, kinh nghiệm quốc tế cho thấy cần có các cơ chế giám sát độc lập và hiệu quả. Ví dụ điển hình là FINRA tại Mỹ – tổ chức tự quản độc lập giám sát các công ty môi giới, bảo vệ nhà đầu tư và duy trì tính công bằng thị trường thông qua công khai cơ sở dữ liệu tra cứu.

Đối với Việt Nam, việc tăng cường năng lực giám sát của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, các sở giao dịch chứng khoán và các tổ chức trung gian sẽ là yếu tố quan trọng nhằm nâng cao chất lượng thị trường trong giai đoạn tới. Đặc biệt, đối với các nhà đầu tư tổ chức quốc tế, minh bạch thông tin chính là điều kiện tiên quyết trước khi giải ngân. Các quỹ ngoại lớn thường đánh giá rất kỹ chất lượng công bố thông tin, chuẩn mực kế toán (hướng tới IFRS) trước khi quyết định chọn lựa một thị trường mới nổi.

Những bài học từ Enron, Toshiba, Louis Holdings, FLC… cho thấy sự thiếu minh bạch có thể phá hủy giá trị doanh nghiệp, làm méo mó dòng tiền đầu tư và gây tổn hại đến uy tín của toàn thị trường. Ngược lại, một môi trường minh bạch sẽ giúp nguồn vốn được phân bổ hiệu quả hơn, nâng cao khả năng huy động vốn của doanh nghiệp và tạo nền tảng cho mục tiêu nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam trong tương lai.

Trong giai đoạn phát triển mới, nâng cao minh bạch thông tin cần được xem là trách nhiệm chung của tất cả các chủ thể. Chỉ khi niềm tin được củng cố, thị trường chứng khoán mới thực sự trở thành kênh dẫn vốn hiệu quả cho nền kinh tế, đồng thời là điểm đến hấp dẫn của các dòng vốn trong nước và quốc tế.