Khi doanh nghiệp vướng bê bối làm sụt giảm thị giá, quyết định mua cổ phiếu quỹ thường được ban lãnh đạo sử dụng để can thiệp. Tuy nhiên, hiệu quả của dòng tiền này phụ thuộc vào khung pháp lý, mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng và năng lực tài chính cốt lõi. Bắt đáy sai chỗ có thể trở thành bẫy giá trị rủi ro đối với nhà đầu tư.
Chức năng kép của cổ phiếu quỹ và bài học từ quá khứ
Trong các đợt sụt giảm diện rộng, lực cầu từ chương trình mua lại cổ phiếu của chính doanh nghiệp mang hai chức năng đồng thời. Thứ nhất là bù đắp thanh khoản khi các quỹ đầu tư bị ép bán giải chấp. Thứ hai, đây là cách ban lãnh đạo – những người nắm rõ sức khỏe doanh nghiệp – phát tín hiệu định giá thấp từ thị trường.
Lịch sử chứng khoán thế giới từng ghi nhận hiệu quả của phương pháp này. Ngày 19/10/1987, chỉ số Dow Jones sụt giảm 22,6%. Ngay sau cú sốc, tập đoàn Citicorp thông báo mua lại 5 triệu cổ phiếu, General Electric cũng triển khai kế hoạch tương tự. Tổng cộng hơn 1.400 công ty Mỹ đồng loạt mua lại lượng cổ phiếu quy mô hơn 80 tỷ USD, thiết lập mức giá sàn kỹ thuật chặn đà rơi của thị trường.
Thị trường chứng khoán Việt Nam cho thấy cơ chế tương tự trong đợt bán tháo do dịch Covid-19 tháng 3/2020. Vinhomes (VHM) chi tiền mua 60 triệu cổ phiếu quỹ khớp lệnh trực tiếp trên sàn, thiết lập vùng cân bằng 50.000 – 55.000 đồng/cp. Đầu tư Thế Giới Di Động (MWG) cũng triển khai giải pháp tương tự. Kết quả, các cổ phiếu này tăng từ 80% đến hơn 120% sau một năm. Thời điểm đó, việc mua cổ phiếu quỹ còn mang lại thặng dư trực tiếp khi bán ra lúc thị trường phục hồi, như trường hợp Nhà Khang Điền (KDH) thu chênh lệch 360 tỷ đồng.
Tuy nhiên, cơ chế kiếm lời từ cổ phiếu do chính doanh nghiệp phát hành đã thay đổi từ năm 2021. Luật Chứng khoán 2019 quy định doanh nghiệp phải hủy bỏ lượng cổ phiếu quỹ mua vào và giảm vốn điều lệ tương ứng. Việc mua cổ phiếu quỹ hiện tại đồng nghĩa với phân phối vốn thặng dư vĩnh viễn cho cổ đông, dòng tiền chảy ra một chiều và không thu về được.
Việc mua cổ phiếu quỹ đòi hỏi sự tính toán kỹ lưỡng để không làm cạn kiệt thanh khoản. Giai đoạn 2013-2019, tập đoàn Boeing chi 43,4 tỷ USD mua lại cổ phiếu, tương đương 104% tổng lợi nhuận cùng kỳ, làm bào mòn khả năng dự phòng rủi ro. Khi sự cố dòng máy bay 737 MAX xảy ra, Boeing rơi vào khủng hoảng, vốn chủ sở hữu âm 4 tỷ USD và buộc phải vay khẩn cấp 10 tỷ USD.
Phân định rủi ro cốt lõi và bài học “bẫy giá trị”
Nhà đầu tư Warren Buffett sử dụng khái niệm “hào kinh tế” để xác định cơ hội. Ông chỉ giải ngân khi khủng hoảng mang tính cục bộ và không làm xói mòn lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp. Điển hình như vụ lừa đảo tại Allied Crude Vegetable Oil năm 1963 khiến cổ phiếu American Express giảm 50%. Nhận thấy hai mảng kinh doanh cốt lõi không bị ảnh hưởng, Buffett chi 20 triệu USD mua cổ phần và thu lãi gấp 10 lần vào năm 1973.
Trái lại, các vụ việc gian lận tài chính có hệ thống chính là bẫy giá trị. Tập đoàn Enron (năm 2001) báo cáo lãi 979 triệu USD nhưng dòng tiền thực âm 154 triệu USD do thiết lập các thực thể ảo. Trường hợp Valeant Pharmaceuticals (năm 2015) đẩy giá thuốc và lập mạng lưới hiệu thuốc giả mạo khiến cổ phiếu bốc hơi 90%. Sự chênh lệch kéo dài giữa lợi nhuận báo cáo và dòng tiền thực tế luôn là dấu hiệu nguy hiểm mà nhà đầu tư cần tránh xa.
Áp dụng vào trường hợp PNJ
Trở lại với CTCP Vàng bạc Đá quý Phú Nhuận (PNJ), sau khi vụ án buôn lậu kim cương liên quan đến công ty con P-Lab được công khai, cổ phiếu PNJ đã rớt 21% trong một tuần, thổi bay 6.700 tỷ đồng vốn hóa. Ngay sau đó, PNJ thông báo xem xét mua tối đa 8 triệu cổ phiếu quỹ (tương đương 1,6% khối lượng lưu hành) và em trai Chủ tịch HĐQT đăng ký mua 300.000 cổ phiếu.
Về mặt tài chính, lượng tiền và đầu tư tài chính ngắn hạn của PNJ đến hết quý I/2026 đạt 4.510 tỷ đồng, bằng 11% doanh thu 4 quý gần nhất. Ban lãnh đạo công ty khẳng định nguồn vốn để mua lại hoàn toàn nằm trong khả năng thanh khoản hiện tại. Mảng kim cương và trang sức kim cương chiếm 30-33% doanh thu bán lẻ, trong khi các yêu cầu bán lại từ khách hàng chủ yếu tập trung vào kim cương rời (chiếm khoảng 10% doanh thu).
PNJ khẳng định số kim cương trong diện điều tra không lưu hành vào mạng lưới kinh doanh và P-Lab chỉ có chức năng kiểm định. Tuy nhiên, sự việc tại P-Lab tác động trực tiếp đến tính xác thực của chứng thư kiểm định – yếu tố quyết định giá trị thương mại của kim cương trên thị trường thứ cấp. Việc PNJ vừa là đơn vị bán hàng, vừa chứng nhận sản phẩm qua công ty con khiến uy tín thương hiệu đối mặt với thách thức lớn.
Huyền thoại đầu tư Peter Lynch từng cảnh báo việc cố bắt đáy một cổ phiếu đang rớt nhanh giống như bắt một con dao đang rơi. Mức giá giảm không phải là lý do duy nhất để giải ngân. Do đó, nhà đầu tư cần đánh giá chính xác tác động của vụ việc đến lợi thế cạnh tranh cốt lõi của doanh nghiệp trước khi quyết định xuống tiền.
Nguồn: https://stockbiz.vn/tin-tuc/mua-co-phieu-quy-khi-khung-hoang-be-do-thanh-khoan-hay-bay-gia-tri/40860751
