Những công ty chứng khoán nghĩ dài

Từ “sống” đến “xây dựng thị trường”

Trong ký ức của ông Lê Sơn, nhà đầu tư gắn bó với thị trường từ những ngày đầu, luôn là hình ảnh quen thuộc của Phòng giao dịch số 1 Công ty Chứng khoán Bảo Việt (BVSC), nằm tại số 94 phố Bà Triệu, phường Hai Bà Trưng, Hà Nội. Ông kể, thời đó không dễ mua được chứng khoán, phải xếp hàng nhận phiếu, cả thị trường có vài mã niêm yết nên hôm nào mua được chứng khoán thấy thật vui vẻ. Thấm thoắt đã gần 30 năm, giờ ở tuổi ngoài 70, ông Sơn vẫn gắn bó với BVSC nhưng không lên sàn mà chủ yếu giao dịch qua máy tính, điện thoại. Ông chung thủy với công ty chứng khoán này bởi tin tưởng vào những giá trị dài hạn mà doanh nghiệp theo đuổi, trong đó chú trọng dịch vụ và hệ thống giao dịch.

Ở những ngày đầu thị trường vận hành, vai trò của các công ty chứng khoán khá đơn giản: mở tài khoản, nhận lệnh, thực hiện giao dịch, tư vấn niêm yết, cổ phần hóa, bởi quy mô thị trường khi ấy còn khiêm tốn, doanh nghiệp niêm yết chỉ đếm trên đầu ngón tay, những khái niệm ngân hàng đầu tư, quản lý tài sản hay tạo lập thị trường vẫn là những điều xa lạ.

Ngày nay, khi quy mô vốn hóa thị trường đã tiến gần quy mô GDP và thị trường chứng khoán Việt Nam chính thức bước vào nhóm mới nổi thứ cấp theo phân loại của FTSE Russell, các công ty chứng khoán đang bước sang một vai trò hoàn toàn khác. Họ trở thành những định chế tài chính kết nối dòng vốn, tư vấn huy động vốn cho doanh nghiệp, quản lý tài sản cho nhà đầu tư và góp phần nâng chuẩn thị trường theo thông lệ quốc tế.

Nhiều công ty chứng khoán trở thành đối tác tài chính của doanh nghiệp, của nhà đầu tư và của cả thị trường vốn. Tại HSC, mục tiêu tăng gấp đôi vốn chủ sở hữu lên khoảng 30.000 tỷ đồng trước năm 2030 không chỉ nhằm mở rộng dư nợ cho vay ký quỹ. Quan trọng hơn, doanh nghiệp muốn nâng cao năng lực tham gia các thương vụ huy động vốn hàng trăm triệu USD, mở rộng hoạt động ngân hàng đầu tư, M&A, phát hành trái phiếu và kết nối các nhà đầu tư tổ chức quốc tế. Theo ông Trịnh Hoài Giang, Tổng giám đốc HSC, đây sẽ là nền tảng để Công ty đồng hành cùng doanh nghiệp trong việc tiếp cận các nguồn vốn trung và dài hạn khi thị trường vốn ngày càng đóng vai trò lớn hơn đối với nền kinh tế.

Ở VNDIRECT, Chủ tịch Hội đồng quản trị Phạm Minh Hương cũng đưa ra một thông điệp đáng chú ý khi cho biết Công ty đã chủ động “đi chậm lại” trong giai đoạn vừa qua để tái cấu trúc hệ thống quản trị, đầu tư công nghệ và chuẩn bị cho chiến lược VNDNEXT giai đoạn 2026 – 2030. Theo bà Hương, lợi thế cạnh tranh trong tương lai sẽ không còn nằm ở quy mô cho vay ký quỹ hay mức phí giao dịch, mà ở năng lực thị trường vốn, chất lượng dịch vụ và khả năng đồng hành lâu dài với khách hàng.

Biết nói “không” cũng là một loại năng lực

Nếu có một thước đo phản ánh sự trưởng thành của một định chế tài chính, thì đó không phải lúc nào cũng là quy mô vốn hay lợi nhuận, mà là khả năng kiểm soát rủi ro và chấp nhận từ bỏ lợi ích ngắn hạn. Trong nhiều năm qua, FPTS là một ví dụ khá đặc biệt.

Giữa những giai đoạn nhiều cổ phiếu đầu cơ tăng nóng và cuộc đua mở rộng dư nợ ký quỹ diễn ra quyết liệt, FPTS nhiều lần lựa chọn không cấp margin cho các cổ phiếu có mức độ rủi ro cao, dù điều đó đồng nghĩa với việc có thể đánh mất khách hàng và thị phần. Tổng giám đốc Nguyễn Điệp Tùng từng chia sẻ một quan điểm rất rõ ràng: Công ty không đặt khách hàng vào rủi ro chỉ để gia tăng doanh thu ngắn hạn.

Triết lý ấy tiếp tục được thể hiện trong cách FPTS tổ chức hoạt động tư vấn. Thay vì khuyến khích khách hàng giao dịch nhiều hơn, Công ty tách bạch giữa dịch vụ giao dịch và dịch vụ tư vấn, đánh giá hiệu quả của chuyên gia dựa trên mức tăng trưởng tài sản của khách hàng, thay vì số lượng lệnh mua bán. Đó là một cách tiếp cận khó hơn, nhưng cũng gần với chuẩn mực của các định chế quản lý tài sản quốc tế.

Nhiều công ty chứng khoán khác cũng đang chuyển dịch theo hướng lấy giá trị dài hạn làm trung tâm. SHS đặt mục tiêu trở thành một định chế đầu tư hiện đại, xây dựng mô hình “One-Stop Shop”, nơi khách hàng có thể sử dụng đồng bộ các dịch vụ môi giới, quản lý tài sản, ngân hàng đầu tư, tư vấn doanh nghiệp và thị trường vốn. Thay vì phụ thuộc quá lớn vào chu kỳ giao dịch, Công ty hướng tới cơ cấu doanh thu cân bằng hơn giữa các mảng kinh doanh.

Ở nhóm công ty chứng khoán có lợi thế ngân hàng như Agriseco, ACBS, VPBankS, VCBS hay BSC, định hướng cũng đang mở rộng từ hoạt động môi giới sang tư vấn IPO, phát hành cổ phiếu, trái phiếu, tái cấu trúc doanh nghiệp và kết nối hệ sinh thái tài chính. Chủ tịch Hội đồng quản trị Agriseco Phan Văn Tuấn nhấn mạnh, mọi hoạt động phát triển đều phải đặt trên nền tảng tuân thủ pháp luật, minh bạch và bảo đảm sự độc lập trong quan hệ với ngân hàng mẹ.

Nghĩ dài để đi xa

Xu hướng tạo giá trị, thay vì chạy đua về lãi, phí có thể cần dày công xây dựng nhưng cũng phản ánh con đường phát triển bền vững của nhiều công ty chứng khoán lớn trên thế giới.

Tại Mỹ, Charles Schwab từ một công ty môi giới chi phí thấp đã phát triển thành tập đoàn quản lý tài sản với hàng nghìn tỷ USD tài sản khách hàng. Nguồn thu chủ yếu không còn đến từ phí giao dịch mà đến từ quản lý tài sản, tư vấn đầu tư và các dịch vụ tài chính tích hợp.

Ở Nhật Bản, Nomura chuyển mình từ công ty môi giới nội địa thành ngân hàng đầu tư toàn cầu với thế mạnh về nghiên cứu, tư vấn phát hành và phục vụ khách hàng tổ chức.

Hay tại Hàn Quốc, Mirae Asset mở rộng từ lĩnh vực môi giới sang quản lý tài sản, đầu tư toàn cầu và ngân hàng đầu tư, trở thành một trong những tập đoàn tài chính lớn nhất châu Á.

Điểm chung của các định chế này là không chạy theo lợi nhuận ngắn hạn từ hoạt động giao dịch, mà liên tục đầu tư vào vốn, công nghệ, quản trị rủi ro, con người và năng lực tư vấn. Chính những yếu tố đó giúp họ duy trì vị thế qua nhiều chu kỳ biến động của thị trường.

Việc thị trường chứng khoán Việt Nam bước vào nhóm thị trường mới nổi thứ cấp không chỉ mở ra cơ hội thu hút dòng vốn quốc tế, mà còn đặt ra yêu cầu cao hơn đối với các công ty chứng khoán. Nhà đầu tư tổ chức toàn cầu không chỉ quan tâm đến thanh khoản, mà còn đánh giá rất kỹ năng lực quản trị rủi ro, chất lượng nghiên cứu, chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp và khả năng cung cấp các dịch vụ tài chính chuyên sâu của các định chế tài chính trung gian.

Khi thị trường vốn Việt Nam được tái cấu trúc mạnh mẽ, cuộc cạnh tranh giữa các công ty chứng khoán sẽ không còn là cuộc đua về lãi suất margin hay mức phí giao dịch. Đó sẽ là cuộc đua về chất lượng tư vấn, công nghệ, quản trị và niềm tin.

Nhìn lại gần ba thập kỷ phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam, có thể thấy những công ty chứng khoán tồn tại và tiếp tục giữ được vị thế không hẳn là những công ty tăng trưởng nhanh nhất trong từng giai đoạn, mà thường là những doanh nghiệp biết đầu tư cho những giá trị khó nhìn thấy ngay như hệ thống quản trị, con người, công nghệ, đạo đức nghề nghiệp và khả năng đồng hành lâu dài với khách hàng.

Khi thị trường chứng khoán trở thành một “huyết mạch” của nền kinh tế, các công ty chứng khoán không chỉ là những người vận chuyển dòng vốn, họ sẽ dần trở thành những kiến trúc sư của thị trường vốn Việt Nam. Trong hành trình hướng tới một thị trường có chất lượng cao hơn, những công ty nghĩ dài hôm nay sẽ là những doanh nghiệp có khả năng đi bền cùng thị trường.