Trình Quốc hội luật chuyên biệt đầu tiên về giao dịch hàng hóa phái sinh

Sáng 11/11, tiếp chương trình Kỳ họp thứ 2 – Quốc hội khoá XVI, Quốc hội nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.

Đây là lần đầu Việt Nam xây dựng một đạo luật chuyên biệt, có tính hệ thống để điều chỉnh hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh và toàn bộ thị trường hàng hóa phái sinh.

Trước đó, thị trường hàng hoá phái sinh đã có cơ sở pháp lý từ năm 2005, chủ yếu nằm trong Luật Thương mại và Nghị định 158/2006/NĐ-CP, Nghị định 51/2018/NĐ-CP. Điểm mới của dự án luật lần này là nâng khuôn khổ điều chỉnh lên cấp luật, đồng thời mở rộng sang những cấu phần mà pháp luật trước đây chưa quy định đầy đủ.

Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho thị trường hàng hóa phái sinh

Trình bày Tờ trình của Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, khung pháp lý về thị trường hàng hoá phái sinh hiện hành còn phân tán, chủ yếu ở cấp dưới luật, chưa hình thành khuôn khổ thống nhất cho toàn bộ vòng đời giao dịch.

Luật Thương mại năm 2005 chưa bao quát đầy đủ các loại hợp đồng phái sinh theo thông lệ quốc tế, thị trường hàng hóa phái sinh phi tập trung (OTC), Trung tâm thanh toán bù trừ, thành viên bù trừ và các tổ chức trung gian. Các quy định về ký quỹ, xử lý vị thế, tài sản ký quỹ, Quỹ hỗ trợ thanh toán, mất khả năng thanh toán, giám sát dữ liệu và cảnh báo sớm cũng chưa đầy đủ.

Trong khi đó, sau hơn 20 năm triển khai, thị trường đã bước đầu hình thành và phát triển. Khối lượng giao dịch tập trung tăng từ khoảng 58.900 hợp đồng năm 2019 lên hơn 1,14 triệu hợp đồng năm 2024 và khoảng 1,54 triệu hợp đồng năm 2025.

Giá trị giao dịch danh nghĩa bình quân đạt khoảng 7.500 tỷ đồng/ngày, với khoảng 38 mặt hàng và hơn 40 loại hợp đồng được giao dịch. Hiện có 16 ngân hàng thương mại và chi nhánh ngân hàng nước ngoài được phép cung ứng sản phẩm phái sinh hàng hóa.

Dù vậy, quy mô và thanh khoản thị trường còn hạn chế; doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh tham gia phòng ngừa rủi ro còn ít. Phần lớn sản phẩm liên thông với sở giao dịch nước ngoài, chưa hình thành nhiều hợp đồng dựa trên hàng hóa Việt Nam và giá tham chiếu nội địa. Hạ tầng thanh toán bù trừ, quản trị rủi ro, kho bãi, giao nhận và giám sát dữ liệu cũng chưa đồng bộ.

Theo Chính phủ, những hạn chế này liên quan trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân, điều kiện đầu tư kinh doanh, tổ chức hạ tầng thị trường, xử lý tài sản và nghĩa vụ khi mất khả năng thanh toán. Vì vậy, việc ban hành luật riêng là cần thiết để tạo khuôn khổ pháp lý thống nhất, hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất phòng ngừa biến động giá, đồng thời nâng cao vị thế hàng hóa Việt Nam.

Dự thảo Luật gồm 8 chương, 57 điều, điều chỉnh cả thị trường hàng hóa phái sinh tập trung qua Sở giao dịch hàng hóa và thị trường OTC thông qua tổ chức trung gian; đồng thời quy định về liên thông thị trường qua biên giới, thành viên và nhà đầu tư, quản trị rủi ro, an toàn hệ thống, xử lý vi phạm và giải quyết tranh chấp.

Một nội dung đáng chú ý là thiết kế Trung tâm thanh toán bù trừ độc lập với Sở giao dịch hàng hóa. Trung tâm này thực hiện thanh toán bù trừ, quản lý ký quỹ, quản trị rủi ro và bảo đảm thực hiện nghĩa vụ. Dự thảo cũng quy định hoạt động của tổ chức tín dụng trong thị trường, từ phòng ngừa rủi ro, giao dịch với khách hàng đến tham gia thành viên giao dịch, thành viên bù trừ và cung cấp dịch vụ thanh toán, tài sản bảo đảm trong phạm vi được cấp phép.

Với giao dịch OTC, dự thảo đặt ra quy định về tổ chức trung gian và trách nhiệm của các tổ chức này; giao dịch có thể được thanh toán bù trừ qua Trung tâm thanh toán bù trừ trên cơ sở tự nguyện và đáp ứng tiêu chí theo quy chế.

Dự thảo còn quy định doanh nghiệp nhà nước được giao dịch hàng hóa phái sinh để phòng ngừa, quản trị rủi ro phát sinh trực tiếp từ hoạt động sản xuất, kinh doanh. Hiệu quả được đánh giá trên tổng thể công cụ phòng ngừa và rủi ro được bảo vệ, không chỉ căn cứ kết quả lãi, lỗ riêng của giao dịch phái sinh.

Quốc hội nghe trình bày dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh sáng 11/11

Chính phủ cũng định hướng ưu tiên phát triển, chuẩn hóa và niêm yết sản phẩm phái sinh dựa trên những hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam, phù hợp với điều kiện thị trường. Mục tiêu là tạo công cụ phòng ngừa rủi ro giá, tăng thanh khoản, từng bước hình thành giá tham chiếu trong nước và giảm phụ thuộc vào giá tham chiếu, hạ tầng thị trường nước ngoài.

Theo phương án phân công, Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về giao dịch hàng hóa phái sinh; Bộ Công thương là cơ quan đầu mối, chịu trách nhiệm quản lý tổng thể, xây dựng chính sách, giám sát thị trường, quản lý rủi ro và điều phối các cơ quan liên quan.

Phân loại nhà đầu tư và thiết kế cơ chế bảo vệ phù hợp với mức độ rủi ro

Trình bày Báo cáo thẩm tra, ông Phan Văn Mãi, Chủ tịch Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội cho biết, Uỷ ban tán thành sự cần thiết xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh; song đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, tính tương thích với điều ước quốc tế và tính khả thi khi triển khai.

Một trong những vấn đề được cơ quan thẩm tra lưu ý là mô hình quản lý nhà nước. Ủy ban đề nghị phân định rõ trách nhiệm giữa các cơ quan quản lý chuyên ngành, xác định cụ thể cơ quan chịu trách nhiệm chính ngay trong Luật, đồng thời làm rõ căn cứ, thẩm quyền, phạm vi, trình tự và thời hạn áp dụng đối với những biện pháp tác động trực tiếp đến tài khoản, tài sản và dữ liệu của tổ chức, cá nhân.

Ông Phan Văn Mãi, Chủ tịch Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội trình bày Báo cáo thẩm tra dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh

Về chính sách phát triển thị trường, cơ quan thẩm tra nhấn mạnh các chủ thể tham gia trên tinh thần tự nguyện; Nhà nước không can thiệp hành chính, không bắt buộc giao dịch qua Sở giao dịch hàng hóa nếu điều đó làm mất tính cạnh tranh của các phương thức giao dịch khác, tăng tầng nấc trung gian và chi phí xã hội.

Ủy ban cũng đề nghị đánh giá kỹ hơn rủi ro của cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực phái sinh hàng hóa, trong đó cần nghiên cứu quy định ngay trong Luật các giới hạn như mức ký quỹ, phạm vi nhà đầu tư được tham gia và yêu cầu tách biệt tài sản thử nghiệm với tài sản giao dịch hàng hóa thông thường.

Đối với hạ tầng thị trường, cơ quan thẩm tra đề nghị đánh giá đầy đủ mô hình doanh nghiệp nhà nước đối với Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ; so sánh các mô hình sở hữu để lựa chọn phương án phù hợp, kiểm soát quyền chi phối và xung đột lợi ích. Việc tổ chức, vận hành hai thiết chế cần bảo đảm tính độc lập, công bằng và ổn định, đồng thời tận dụng tối đa hạ tầng sẵn có trên thị trường tài chính.

Cơ quan thẩm tra đề nghị hoàn thiện các quy định về ký quỹ, Quỹ hỗ trợ thanh toán, giới hạn vị thế, giá tham chiếu, giá thanh toán và giao nhận vật chất; đồng thời làm rõ vai trò quản lý nhà nước đối với hoạt động nghiệp vụ của các thiết chế này.

Với thị trường OTC, khuôn khổ pháp lý cần tương xứng với mức độ rủi ro, từ phân loại giao dịch, điều kiện chủ thể và sản phẩm đến ký quỹ, định giá tài sản bảo đảm, nghĩa vụ báo cáo và các trường hợp phải bù trừ qua Trung tâm thanh toán bù trừ.

Ủy ban đề nghị phân loại nhà đầu tư và thiết kế cơ chế bảo vệ phù hợp với mức độ rủi ro của sản phẩm, khả năng nhận diện và chịu rủi ro của từng nhóm; ngăn ngừa bất cân xứng thông tin, bảo đảm quản lý tách biệt và an toàn tiền, tài sản ký quỹ của khách hàng.

Đối với doanh nghiệp nhà nước, quy định cần thống nhất với pháp luật về quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp. Cơ chế bảo vệ người thực hiện đúng mục đích, thẩm quyền và quy định không được tạo ra khoảng miễn trừ đối với hành vi vụ lợi, đầu cơ hoặc vi phạm.

Về liên thông thị trường qua biên giới, cơ quan thẩm tra yêu cầu hoàn thiện cơ chế lựa chọn, thẩm định đối tác; kiểm soát ngoại hối, dòng tiền ký quỹ, thanh toán và lưu chuyển dữ liệu xuyên biên giới. Đồng thời, cần làm rõ trách nhiệm của Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ trong nhận diện, giám sát và xử lý rủi ro.

Đặc biệt, các biện pháp can thiệp khẩn cấp cần được quy định chặt chẽ về điều kiện, thẩm quyền, thời hạn và cơ chế kiểm soát. Việc xử lý rủi ro phải đủ nhanh để bảo vệ hệ thống, ngăn ngừa hiệu ứng dây chuyền, nhưng cũng phải bảo đảm quyền tài sản hợp pháp của nhà đầu tư, kể cả trong tình huống một thành viên mất khả năng thanh toán.

Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị Quốc hội tập trung thảo luận về phạm vi điều chỉnh, mô hình quản lý nhà nước, chính sách phát triển thị trường, tổ chức hạ tầng giao dịch và thanh toán, liên thông qua biên giới, quản trị rủi ro và an toàn hệ thống.