Xây dựng luật cho thị trường phái sinh hàng hóa

Xây dựng luật cho thị trường phái sinh hàng hóa

Thực hiện Nghị quyết số 220 ngày 07/08/2026 của Chính phủ về việc thông qua chính sách của dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, Bộ Công Thương đã chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành, cơ quan, tổ chức để xây dựng bộ luật đầy đủ, đồng bộ, chuyên biệt cho thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh.

Yêu cầu xây dựng bộ luật cho thị trường hàng hóa phái sinh

Theo tờ trình của Bộ Công Thương, qua rà soát tổng thể 37 văn bản quy phạm pháp luật có liên quan trong các lĩnh vực thương mại, đầu tư, tài chính, ngân hàng, ngoại hối, công nghệ, dữ liệu, cạnh tranh và giải quyết tranh chấp, có thể thấy hệ thống pháp luật hiện hành đã bước đầu tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam. Các quy định hiện hành đã đề cập đến một số nội dung liên quan như hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa, cung ứng sản phẩm phái sinh giá hàng hóa của tổ chức tín dụng, thanh toán, quản lý ngoại hối, giao dịch điện tử và xử lý vi phạm trong hoạt động thương mại.

Tuy nhiên, các quy định này hiện còn phân tán ở nhiều văn bản khác nhau, chủ yếu ở cấp dưới luật và chưa hình thành được một khuôn khổ pháp lý thống nhất để điều chỉnh toàn diện thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh.

Xét về bối cảnh, Việt Nam là nền kinh tế có độ mở lớn, với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu thuộc nhóm cao trên thế giới và nhiều ngành hàng giữ vị trí quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu như gạo, cà phê, hồ tiêu, cao su, điều, thủy sản, dệt may, năng lượng và các nguyên liệu đầu vào phục vụ sản xuất. Với sự hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng và yêu cầu thực hiện các mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao trong giai đoạn phát triển mới, việc nâng cao năng lực cạnh tranh của thị trường hàng hóa, thúc đẩy thương mại và xuất nhập khẩu, đồng thời tăng cường khả năng ứng phó với các biến động của thị trường thế giới đang trở thành yêu cầu cấp thiết.

Trong điều kiện đó, việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh nhằm tạo lập khuôn khổ pháp lý cho sự phát triển đồng bộ của thị trường hàng hóa hiện đại.

Tại Việt Nam, việc xây dựng Luật sẽ tạo cơ sở pháp lý để từng bước phát triển các sản phẩm giao dịch đối với những mặt hàng có thế mạnh như gạo, cà phê, hồ tiêu, cao su, điều, năng lượng và các nguyên liệu quan trọng khác; qua đó nâng cao khả năng tham gia vào quá trình xác lập giá hàng hóa trong khu vực và trên thế giới, giảm phụ thuộc vào các Sở giao dịch nước ngoài, nâng cao giá trị gia tăng của hàng hóa Việt Nam và tăng cường năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong hoạt động thương mại, xuất nhập khẩu.

Bên cạnh đó, đối với các mặt hàng chiến lược như năng lượng, xăng dầu, khí, điện, kim loại và các nguyên liệu đầu vào thiết yếu của nền kinh tế, việc phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh còn tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động thực hiện các biện pháp bảo hiểm giá, hạn chế tác động bất lợi từ các cú sốc của thị trường quốc tế, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh nguyên liệu, ổn định hoạt động sản xuất kinh doanh và nâng cao hiệu quả điều hành kinh tế vĩ mô.

Bộ Công Thương chỉ ra thực tiễn cho thấy nhu cầu sử dụng các công cụ phòng ngừa rủi ro giá ngày càng lớn, đặc biệt đối với các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực năng lượng, xăng dầu, khí, điện, sản xuất công nghiệp và xuất nhập khẩu. Nhiều doanh nghiệp lớn như PVN, Petrolimex, PVGas, EVN cùng các doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu hàng hóa đã kiến nghị sớm hoàn thiện khung khổ pháp lý để triển khai các hoạt động bảo hiểm giá, ổn định chi phí đầu vào, nâng cao khả năng dự báo và chủ động xây dựng kế hoạch sản xuất, kinh doanh trong điều kiện thị trường biến động mạnh.

Bên cạnh nhu cầu quản trị rủi ro, thực tiễn phát triển thị trường cũng đặt ra yêu cầu tăng cường tính công khai, minh bạch trong quá trình hình thành giá hàng hóa. Hiện nay, nhiều loại hàng hóa vẫn được giao dịch phân tán, thiếu cơ chế giao dịch tập trung và giá tham chiếu minh bạch, làm hạn chế khả năng dự báo thị trường, gia tăng rủi ro cho doanh nghiệp và ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý nhà nước.

Ảnh minh họa. Nguồn : Internet

Khung pháp lý chuyên biệt cho giao dịch hàng hóa phái sinh

Theo dự thảo, Bộ Công Thương đề xuất sử dụng tên gọi “Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh”. Dự thảo Luật gồm 8 Chương, 55 Điều. Nội dung cơ bản của dự thảo Luật hướng đến thiết lập khung pháp lý đầy đủ, đồng bộ, chuyên biệt cho giao dịch hàng hóa phái sinh, tập trung vào 5 nội dung.

Thứ nhất, xây dựng các quy định nhằm xác định rõ phạm vi điều chỉnh, nguyên tắc, mối quan hệ với Luật khác có liên quan và các quy định khác để đảm bảo định hướng chung hoạt động thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh

Thứ hai, quy định về sản phẩm, phương thức giao dịch và chủ thể tham gia thị trường đảm bảo phù hợp với thông lệ quốc tế.

Thứ ba, thiết lập hạ tầng thị trường đảm bảo kiểm soát rủi ro, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh

Thứ tư, tạo lập môi trường pháp lý mang tính kiến tạo, phát triển với các quy định về trách nhiệm quản lý theo hướng phân cấp, phân quyền, và đơn giản hóa thủ tục hành chính.

Thứ năm, hoàn thiện quy định về giao dịch hàng hóa phái sinh có yếu tố nước ngoài.

Theo dự thảo, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh gồm thị trường tập trung và thị trường OTC. Giao dịch OTC được xác lập theo phương thức thỏa thuận ngoài hệ thống giao dịch tập trung của Sở giao dịch hàng hóa; các chủ thể tham gia và tổ chức trung gian thực hiện chế độ báo cáo, kết nối dữ liệu và chịu sự giám sát theo quy định.

Các loại hợp đồng hàng hóa phái sinh gồm hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai, hợp đồng quyền chọn, hợp đồng hoán đổi, hợp đồng chênh lệch và các hợp đồng phái sinh khác; nguyên tắc chuẩn hóa, niêm yết, hủy niêm yết hợp đồng. Chính phủ quy định chi tiết điều kiện, trình tự, thủ tục niêm yết và hủy niêm yết hợp đồng hàng hóa phái sinh.

Thị trường Việt Nam còn ở giai đoạn phát triển ban đầu

Đối với thị trường giao dịch tập trung, Sở Giao dịch hàng hóa Việt Nam (MXV) đã ghi nhận sự tăng trưởng đáng kể về quy mô hoạt động. Khối lượng giao dịch tăng từ khoảng 58.9 ngàn hợp đồng năm 2019 lên hơn 1.14 triệu hợp đồng năm 2024 và đạt khoảng 1.54 triệu hợp đồng trong năm 2025; giá trị giao dịch danh nghĩa bình quân đạt khoảng 7,500 tỷ đồng/ngày. Danh mục sản phẩm giao dịch được mở rộng lên khoảng 38 mặt hàng với hơn 40 loại hợp đồng thuộc các nhóm năng lượng, kim loại và nông sản; số lượng thành viên thị trường tăng lên khoảng 30-34 đơn vị.

Hiện nay, đã có 16 ngân hàng thương mại và chi nhánh ngân hàng nước ngoài được phép cung cấp các sản phẩm phái sinh giá hàng hóa, góp phần đáp ứng nhu cầu phòng ngừa rủi ro biến động giá của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, xét trên tổng thể, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn phát triển ban đầu. Quy mô thị trường còn nhỏ so với nhu cầu của nền kinh tế; thanh khoản còn thấp; cơ cấu nhà đầu tư chưa hợp lý.

Việt Nam hiện vẫn chưa hình thành được các sản phẩm phái sinh gắn với các mặt hàng có thế mạnh trong nước cũng như chưa xây dựng được cơ chế hình thành giá tham chiếu nội địa có độ tin cậy cao.

Bên cạnh đó, hạ tầng thị trường chưa được phát triển đồng bộ. Các thiết chế quan trọng của thị trường phái sinh hiện đại như cơ chế thanh toán bù trừ tập trung, đối tác bù trừ trung tâm (CCP), cơ chế quản trị rủi ro tập trung, hệ thống lưu ký, kho bãi và giao nhận hàng hóa vẫn chưa được thiết lập đầy đủ. Đối với hoạt động cung ứng sản phẩm phái sinh thông qua ngân hàng thương mại, các ngân hàng trong nước hiện vẫn phải thực hiện giao dịch đối ứng với các đối tác hoặc Sở giao dịch hàng hóa ở nước ngoài để phòng ngừa rủi ro phát sinh từ các hợp đồng đã ký với khách hàng. Điều này cho thấy khả năng tự chủ của thị trường trong nước còn hạn chế và mức độ phụ thuộc vào thị trường quốc tế còn tương đối lớn.

Yến Chi

FILI

– 18:21 10/08/2026